Báo cáo thẩm tra tán thành sự cần thiết sửa Luật Điện lực

Chiều 20/10, tiếp tục Chương trình Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, sau phần Bộ trưởng Bộ Công Thương Lê Mạnh Hùng, thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ, trình bày Tờ trình, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải trình bày Báo cáo thẩm tra dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Điện lực.

Cơ quan thẩm tra cơ bản tán thành sự cần thiết, phạm vi sửa đổi; đánh giá dự thảo bám sát chủ trương của Đảng về an ninh năng lượng, đồng thời góp ý để các cơ chế mới về đầu tư, giá điện, thị trường điện được thiết kế chặt chẽ, khả thi ngay khi Luật có hiệu lực.

Bám sát chủ trương của Đảng về an ninh năng lượng

Theo Báo cáo thẩm tra số 879/BC-UBKHCNMT16, Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường cơ bản tán thành sự cần thiết, phạm vi sửa Luật với các lý do như Tờ trình số 650/TTr-CP của Chính phủ: thể chế hóa các chủ trương mới của Đảng; tháo gỡ khó khăn, vướng mắc trong thực tiễn; bảo đảm đồng bộ với pháp luật có liên quan; thực hiện mạnh mẽ phân cấp, phân quyền, cắt giảm thủ tục hành chính, điều kiện kinh doanh, tạo thuận lợi cho hoạt động điện lực. Hồ sơ dự án Luật cơ bản đáp ứng yêu cầu để trình Quốc hội xem xét, cho ý kiến.

Ủy ban nhận thấy dự thảo cơ bản bám sát, thể chế hóa kịp thời các chủ trương lớn tại Nghị quyết số 70-NQ/TW, Nghị quyết số 66-NQ/TW, Nghị quyết số 57-NQ/TW, Nghị quyết số 68-NQ/TW, Nghị quyết số 79-NQ/TW của Bộ Chính trị về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia, phát triển kinh tế tư nhân, kinh tế nhà nước, phân cấp, phân quyền, cải cách thủ tục hành chính, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, chuyển dịch năng lượng. Qua rà soát, chưa phát hiện nội dung nào của dự thảo trái Hiến pháp hay điều ước quốc tế.

Bộ trưởng Bộ Công Thương Lê Mạnh Hùng, thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ trình bày tờ trình về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Điện lực.

Cơ quan thẩm tra lưu ý Luật Điện lực mới được sửa năm 2024, có hiệu lực từ ngày 01/02/2025; lĩnh vực điện lực cần vốn lớn, dự án kéo dài, nên tính ổn định, khả năng dự báo của pháp luật rất quan trọng. Ủy ban đề nghị chỉ sửa những vấn đề thực sự cấp thiết, đã đủ rõ, có cơ sở chính trị, pháp lý, thực tiễn; chính sách mới có tác động lớn phải được đánh giá đầy đủ trước khi luật hóa. Một số yêu cầu tại Nghị quyết số 70-NQ/TW cần được thể chế hóa rõ nét hơn.

Báo cáo đề nghị quán triệt nghiêm yêu cầu kiểm soát quyền lực, phòng, chống tham nhũng, tiêu cực, lợi ích nhóm, lợi ích cục bộ trong xây dựng pháp luật, nhất là Quy định số 178-QĐ/TW ngày 27/6/2024, Kết luận số 119-KL/TW ngày 20/01/2025 của Bộ Chính trị. Các nội dung cần làm rõ căn cứ gồm phạm vi độc quyền nhà nước với điện hạt nhân mô-đun nhỏ, đầu tư lưới điện truyền tải, chuyển nhượng dự án điện gió ngoài khơi, dữ liệu khảo sát khu vực biển gắn với quốc phòng, an ninh, chủ quyền biển, đảo.

Gỡ vướng thủ tục, đẩy nhanh tiến độ các dự án điện lực

Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường cơ bản tán thành chủ trương tháo gỡ điểm nghẽn về thủ tục đầu tư, lựa chọn nhà đầu tư, đẩy nhanh tiến độ các dự án điện lực. Dự thảo mở rộng cơ chế không thực hiện thủ tục chấp thuận chủ trương đầu tư, vốn đang áp dụng cho dự án lưới điện theo Nghị quyết số 253/2025/QH15, sang nhiều dự án điện lực khác.

Cơ quan thẩm tra đề nghị quy định chặt chẽ ngay trong Luật về đối tượng, điều kiện, tiêu chí, thẩm quyền, trách nhiệm giải trình, cơ chế hậu kiểm; có cơ chế thay thế để kiểm soát đất đai, rừng, khu vực biển, môi trường, năng lực nhà đầu tư, quốc phòng, an ninh. Mục tiêu là đơn giản hóa thủ tục mà không tạo khoảng trống quản lý, không phát sinh cơ chế "xin - cho".

Với dự án, công trình điện lực cấp bách, dự thảo đổi từ "khẩn cấp" sang "cấp bách", cho chủ đầu tư "tự quyết định toàn bộ công việc trong hoạt động đầu tư xây dựng", rộng hơn cơ chế tại Luật Xây dựng. Ủy ban đề nghị chỉ giữ các cơ chế thực sự cần thiết, quy định chặt tiêu chí xác định dự án cấp bách cùng trách nhiệm kiểm soát chất lượng, an toàn, môi trường.

Về nguyên tắc áp dụng pháp luật, Ủy ban tán thành xác định nguyên tắc riêng cho các cơ chế đặc thù, song cho rằng quy định hiện còn rộng. Nội dung nào thực sự cần cơ chế đặc thù thì xác định cụ thể phạm vi, đối tượng, điều kiện ngay tại Luật, thay vì đặt một nguyên tắc ưu tiên chung.

Huy động nguồn lực đầu tư, phát triển thị trường điện cạnh tranh

Cơ quan thẩm tra cơ bản tán thành nguyên tắc giá điện phản ánh chi phí hợp lý, hợp lệ, tạo điều kiện huy động nguồn lực đầu tư, từng bước xóa bỏ bù chéo, phát triển thị trường điện cạnh tranh.

Theo Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường, cách viết giá hợp đồng mua bán điện phải "bảo đảm thu hồi đầy đủ" chi phí, vốn đầu tư, lợi nhuận hợp lý có thể bị hiểu là Nhà nước bảo đảm kết quả tài chính cho nhà đầu tư. Giá điện nên được hình thành trên cơ sở chi phí hợp lý, hợp lệ, hiệu quả đầu tư, mức độ rủi ro, điều kiện thị trường; không chuyển toàn bộ rủi ro đầu tư, kinh doanh sang Nhà nước, bên mua điện hay người sử dụng điện.

Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải trình bày Báo cáo thẩm tra dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Điện lực.

Ủy ban đánh giá việc xác định giá điện, thời hạn hợp đồng theo hồ sơ dự thầu của nhà đầu tư trúng thầu có thể hạn chế đàm phán lại sau đấu thầu, rút ngắn thời gian chuẩn bị đầu tư, nâng cao tính minh bạch. Cần quy định rõ giá điện, thời hạn hợp đồng đã xác lập qua đấu thầu không được đàm phán lại làm thay đổi kết quả lựa chọn nhà đầu tư, trừ trường hợp, nguyên tắc điều chỉnh đã định trước trong hồ sơ mời thầu.

Khi giá bán điện chưa kịp điều chỉnh để ổn định kinh tế vĩ mô, an sinh xã hội, dự thảo quy định Nhà nước có cơ chế bù đắp chi phí hợp lý. Ủy ban đề nghị làm rõ nguồn, phương thức, thời điểm xác nhận, xử lý chi phí, tránh cách hiểu mặc nhiên phát sinh nghĩa vụ ngân sách.

Việc xóa bỏ bù chéo cần làm rõ phạm vi, đối tượng, lộ trình; tách bạch với chính sách hỗ trợ trực tiếp cho hộ nghèo, hộ chính sách, người dân vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn. Quá trình thị trường hóa giá điện không được làm ảnh hưởng tới khả năng tiếp cận điện của các nhóm cần Nhà nước hỗ trợ. Có ý kiến đề nghị kiểm soát, kiểm toán các khoản chi phí tính vào giá điện, loại trừ chi phí bất hợp lý; lượng hóa tác động của giá điện theo thời gian sử dụng, lộ trình xóa bù chéo tới hóa đơn của hộ gia đình, chi phí điện của doanh nghiệp.

Mở rộng cơ chế mua bán điện trực tiếp

Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường cơ bản tán thành hoàn thiện lộ trình thị trường điện cạnh tranh, mở rộng cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA). Bổ sung đơn vị bán lẻ điện tham gia DPPA là chính sách mới, có thể tác động tới cơ cấu khách hàng, doanh thu của đơn vị điện lực, chi phí hệ thống cùng quyền lợi của khách hàng không tham gia.

Cơ quan thẩm tra đề nghị xác định rõ quy mô, điều kiện, quyền, trách nhiệm của đơn vị bán lẻ điện; nguyên tắc phân bổ, công khai đầy đủ chi phí sử dụng lưới, phân phối, điều độ, dự phòng, dịch vụ hệ thống. Chủ thể tham gia DPPA phải thực hiện đầy đủ nghĩa vụ chi phí, không chuyển dịch bất hợp lý chi phí sang khách hàng không tham gia. Nguyên tắc chuyển đổi hợp đồng mua bán điện hiện hữu theo các cấp độ thị trường, phạm vi can thiệp thị trường điện cũng cần làm rõ.

Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường cơ bản tán thành hoàn thiện khung pháp lý cho các lĩnh vực mới theo định hướng Nghị quyết số 70-NQ/TW, đề nghị quy định rõ hơn ngay trong Luật các nguyên tắc, điều kiện, thẩm quyền, giới hạn cơ bản, tránh giao quá rộng cho văn bản dưới luật.

Với điện gió ngoài khơi, cần làm rõ quyền ưu tiên của đơn vị khảo sát, xử lý chi phí khảo sát, quyền sở hữu, bảo mật dữ liệu, nghĩa vụ ký quỹ, kiểm soát chuyển nhượng dự án, cổ phần, phần vốn góp làm thay đổi quyền chi phối. Với Chứng chỉ năng lượng tái tạo (REC), cần làm rõ bản chất pháp lý, quyền sở hữu, giao dịch; có cơ chế đăng ký, xác minh, truy xuất, hủy chứng chỉ, tránh ghi nhận trùng với tín chỉ các-bon.

Với hệ thống lưu trữ điện, Ủy ban đề nghị quy định cả trường hợp đầu tư như một nguồn độc lập, kèm cơ chế đấu nối, vận hành, tham gia thị trường, thanh toán. Với điện hạt nhân mô-đun nhỏ, Ủy ban cơ bản tán thành khuyến khích doanh nghiệp nhà nước, tư nhân tham gia theo Nghị quyết số 70-NQ/TW; cần làm rõ điều kiện, phạm vi tham gia của khu vực ngoài nhà nước, không làm giảm yêu cầu kiểm soát an toàn, an ninh hạt nhân. Với nhiệt điện khí, cần làm rõ nguyên tắc huy động khi dùng đồng thời hai nguồn khí có chi phí khác nhau, đánh giá tác động tới giá điện.

Về chuyển tiếp, cơ quan thẩm tra đề nghị xác định rõ nội dung nào của Nghị quyết số 253/2025/QH15 đã được luật hóa, nội dung nào tiếp tục áp dụng; không yêu cầu làm lại thủ tục đã hoàn thành hợp pháp, nhưng cũng không lợi dụng chính sách để tạo thêm ưu đãi hay hợp thức hóa sai phạm. Ủy ban đề nghị Chính phủ hoàn thiện văn bản quy định chi tiết, cơ sở dữ liệu, nhân lực để các cơ chế mới về đầu tư dự án điện lực, điện gió ngoài khơi, REC, lưu trữ điện, DPPA, giá điện, cấp phép triển khai được ngay khi Luật có hiệu lực, không để tình trạng luật chờ hướng dẫn.