Việt Nam - Canada: Nhiều dư địa hợp tác trong lĩnh vực công nghiệp

Trong khuôn khổ quan hệ Đối tác toàn diện được thiết lập từ năm 2017, hợp tác công nghiệp giữa Việt Nam và Canada được định hình và thúc đẩy thông qua các thiết chế nhiều tầng nấc, tiêu biểu là cơ chế Ủy ban Hỗn hợp về Kinh tế (JEC) được thành lập từ năm 2022 và Hiệp định CPTPP. Mặc dù đã có nền tảng thể chế và các định hướng cấp chính phủ rất thuận lợi, hiện trạng hợp tác công nghiệp giữa hai nước nhìn chung vẫn còn ở mức độ khiêm tốn, chưa tương xứng với tiềm năng. 

Hoạt động giao thương công nghiệp song phương hiện nay chủ yếu vẫn tập trung vào các mặt hàng thành phẩm tiêu dùng hoặc linh kiện điện tử gia công thông thường. Các dự án FDI quy mô lớn của Canada vào các ngành chế tạo công nghệ cao tại Việt Nam còn rất hạn chế. Ngược lại, sự hiện diện của các doanh nghiệp sản xuất công nghiệp Việt Nam tại thị trường Canada mới chỉ ở giai đoạn khởi đầu. Hai bên hầu như chưa hình thành được các chuỗi liên kết sản xuất chặt chẽ để chia sẻ công nghệ nguồn, liên danh gia công sâu hay tối ưu hóa quy tắc xuất xứ trong CPTPP.

Tuy nhiên, Canada đang tái định hình chính sách công nghiệp đồng thời đẩy mạnh đa dạng hóa thương mại ra ngoài thị trường Hoa Kỳ. Những chuyển động này đang gặp gỡ rất thuận lợi với nhu cầu nâng cao năng lực tự chủ công nghiệp và giá trị gia tăng của Việt Nam theo tinh thần các Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, số 59-NQ/TW về hội nhập quốc tế trong tình hình mới và số 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân.

Canada đang tích cực củng cố các ngành công nghiệp nền tảng và tái cơ cấu mạng lưới sản xuất, tìm kiếm sự liên kết sâu rộng hơn với các đối tác thương mại tại khu vực châu Á – Thái Bình Dương. Ở chiều ngược lại, Việt Nam đã vươn lên thành một trong những trung tâm sản xuất chế tạo, gia công cơ khí chính xác và lắp ráp vi điện tử năng động hàng đầu khu vực. Sự kết hợp này mở ra không gian rộng lớn để hai bên không chỉ mua bán, gia công cho nhau mà còn cùng đầu tư, phát triển sản phẩm và chuyển giao công nghệ, qua đó cùng nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Một trong những thế mạnh công nghiệp nổi bật của Canada là ngành luyện kim. Canada sở hữu các tổ hợp luyện thép lớn tại Ontario với thế mạnh về thép tấm, thép hợp kim và thép chất lượng cao phục vụ công nghiệp ô tô, năng lượng và xây dựng, cùng hệ thống nghiên cứu vật liệu kim loại chuyên sâu như phòng thí nghiệm CanmetMATERIALS. Canada cũng đi đầu trong phát triển công nghệ luyện nhôm không phát thải khí nhà kính trực tiếp.

Đây là lĩnh vực Việt Nam có nhu cầu hợp tác rất lớn. Hợp tác với Canada có thể mở ra hướng chuyển giao công nghệ luyện kim và luyện thép xanh, hợp tác nghiên cứu vật liệu kim loại tiên tiến và đào tạo đội ngũ kỹ sư luyện kim, qua đó giúp Việt Nam từng bước làm chủ công nghệ. Đồng thời, Canada có thể giúp Việt Nam tiếp cận nguồn vật tư nhằm đáp ứng các rào cản xanh của thị trường quốc tế.

Trong lĩnh vực cơ khí chính xác, Canada sở hữu hệ sinh thái công nghệ cao với các tiêu chuẩn an toàn và kiểm định đạt chuẩn quốc tế khắt khe trải rộng từ công nghiệp hàng không vũ trụ; công nghiệp ô tô với công nghệ tự động hóa dây chuyền lắp ráp; đến các giải pháp cảm biến, robot và cơ khí chính xác chuyên dụng. Đặc biệt, Canada là quốc gia sở hữu công nghệ lò phản ứng CANDU và là quốc gia G7 đầu tiên triển khai xây dựng lò phản ứng module nhỏ (SMR) nối lưới tại Darlington (Ontario). Đây là dư địa thuận lợi để các nhà sản xuất cơ khí trong nước nâng chuẩn kỹ thuật, tham gia vào các mạng lưới thầu phụ cung ứng linh kiện cấp hai, cấp ba cho các ngành công nghiệp hàng không, phương tiện giao thông và chuỗi cung ứng chế tạo thiết bị cho các dự án SMR quốc tế.

Đối với ngành hóa chất, hóa dầu và vật liệu pin, Canada nắm giữ nguồn nguyên liệu hydrocarbon dồi dào từ dầu cát và khí tự nhiên cùng trữ lượng khoáng sản thiết yếu phong phú. Năng lực này phù hợp với nhu cầu nguyên liệu đầu vào rất lớn của các ngành phân bón, hóa chất, nhựa kỹ thuật và sản xuất pin xe điện tại Việt Nam.

Bên cạnh đó, Canada là một trong những nhà cung cấp hàng đầu thế giới về kim loại phục vụ chuyển dịch năng lượng và uranium, Việt Nam lại sở hữu tiềm năng lớn về đất hiếm và vonfram. Sự kết hợp này mở ra tiềm năng hợp tác trong việc tiếp nhận công nghệ tinh luyện sâu, chia sẻ tiêu chuẩn kỹ thuật và cùng nghiên cứu phát triển các dòng vật liệu tiên tiến phục vụ các ngành công nghiệp tương lai. Việc kết hợp nguồn nguyên liệu ôn đới chất lượng cao của Canada như lúa mì, hạt cải dầu,... với nông sản nhiệt đới, thủy hải sản và nguồn sinh khối dồi dào của Việt Nam, cùng công nghệ bảo quản lạnh và chế biến sinh học tiên tiến, mở ra hướng phát triển các dòng thực phẩm giá trị gia tăng cao và các mô hình kinh tế tuần hoàn.

Nhìn một cách tổng thể, sự bổ trợ công nghiệp giữa Việt Nam và Canada không chỉ dừng lại ở ranh giới của các dự án đơn lẻ, mà có thể phát triển thành các chuỗi giá trị tích hợp hoàn chỉnh dựa trên khuôn khổ Hiệp định CPTPP và các cam kết hội nhập của hai nước. Một mặt, cơ chế cộng gộp xuất xứ của CPTPP cho phép nguyên liệu, linh kiện có xuất xứ Canada được tính vào hàm lượng nội khối, giúp sản phẩm hoàn thiện tại Việt Nam thuận lợi hơn trong việc đáp ứng quy tắc xuất xứ để hưởng ưu đãi thuế quan khi xuất khẩu sang Canada, Nhật Bản, Vương quốc Anh,... Mặt khác, đầu vào phát thải thấp giúp sản phẩm Việt Nam đáp ứng các tiêu chuẩn carbon và ESG ngày càng khắt khe tại EU và các thị trường ngoài khối. Đây chính là cầu nối quan trọng giúp doanh nghiệp hai nước mở rộng không gian tăng trưởng, khẳng định thương hiệu và vươn sâu vào các thị trường lớn.

Để hiện thực hóa tiềm năng này, hai bên có thể tập trung vào một số hướng ưu tiên: Đầu tiên, hình thành cơ chế trao đổi chuyên trách về liên kết công nghiệp và chuỗi cung ứng trong khuôn khổ JEC. Triển khai chương trình kết nối nhà cung ứng Việt Nam với các tập đoàn Canada trong các ngành hàng không, ô tô, thiết bị năng lượng và SMR. Hợp tác về tiêu chuẩn và đánh giá sự phù hợp, nâng cao năng lực chứng nhận cho doanh nghiệp Việt Nam trong các lĩnh vực hàng không, thiết bị điện, linh kiện máy móc, cũng như chứng nhận dấu chân carbon của vật liệu. 

Cùng với đó, thúc đẩy đổi mới sáng tạo cho doanh nghiệp nhỏ và vừa thông qua các dự án R&D chung về tự động hóa sản xuất và vật liệu mới, kết nối hình thành các liên danh sản xuất và thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Hình thành chuỗi giá trị pin và vật liệu tiên tiến, liên kết nguồn tiền chất pin của Canada với sản xuất pin tại Việt Nam và hợp tác công nghệ chế biến sâu vật liệu. Tăng cường quảng bá, hướng dẫn doanh nghiệp tận dụng quy tắc cộng gộp xuất xứ của CPTPP để cùng xây dựng chuỗi giá trị chung.

Bên cạnh đó, hai bên có thể khuyến khích các tổ chức tài chính và tín dụng của Canada tham gia các dự án khu công nghiệp xanh, khu công nghiệp sinh thái tại Việt Nam, đồng thời thúc đẩy hợp tác nghiên cứu về chế biến sâu khoáng sản thiết yếu và thiết kế vi mạch giữa các viện nghiên cứu, trường đại học của hai nước.