Xây dựng chuỗi cung ứng thông minh, bền vững và chống chịu trước biến động toàn cầu

Logistics toàn cầu chuyển từ tối ưu chi phí sang khả năng chống chịu

Tại Diễn đàn Logistics Việt Nam 2026 do Bộ Công Thương tổ chức mới đây tại Gia Lai, GS. TS. Thomas Sim, Chủ tịch Liên đoàn Quốc tế các Hiệp hội Giao nhận (FIATA) nhận định, ngành logistics toàn cầu đang đứng trước bước ngoặt chuyển đổi. Bất định địa chính trị, trí tuệ nhân tạo (AI) và yêu cầu phát triển bền vững đang định hình lại thương mại quốc tế. Trong bối cảnh đó, Việt Nam cần xây dựng hệ sinh thái logistics thông minh, kết nối và có khả năng chống chịu để nâng cao năng lực cạnh tranh trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Theo GS. TS. Thomas Sim, trong nhiều thập kỷ, logistics chủ yếu được đánh giá qua khả năng vận chuyển hàng hóa hiệu quả, tin cậy và với chi phí cạnh tranh. Tuy nhiên, cách tiếp cận này không còn đầy đủ khi những bất định địa chính trị làm thay đổi các hành lang thương mại, AI tác động đến phương thức ra quyết định kinh doanh và tính bền vững ngày càng trở thành yêu cầu quan trọng.

Thương mại toàn cầu cũng đang được tái cấu trúc. Doanh nghiệp chú trọng đa dạng hóa nguồn cung, địa điểm sản xuất, giảm phụ thuộc vào một nhà cung cấp hoặc tuyến vận tải. Xu hướng khu vực hóa, dịch chuyển sản xuất đến gần thị trường tiêu thụ và lựa chọn các quốc gia đối tác tin cậy ngày càng rõ nét.

Nâng cao năng lực logistics để chống chịu với những biến động toàn cầu

Tuy nhiên, Chủ tịch FIATA nhấn mạnh, thương mại quốc tế vẫn phụ thuộc vào kết nối xuyên biên giới, nhưng doanh nghiệp không còn chỉ quan tâm đến giá cước và chi phí vận tải. Độ tin cậy, tính linh hoạt, khả năng theo dõi xuyên suốt và phản ứng nhanh trước gián đoạn đang trở thành những tiêu chí quan trọng.

Sự thay đổi này đòi hỏi doanh nghiệp giao nhận vận tải chuyển từ vai trò trung gian vận chuyển sang đơn vị tích hợp chuỗi cung ứng, kết nối vận tải, kho bãi, thủ tục hải quan, thông tin số và quản trị rủi ro. Đây cũng là cơ hội để doanh nghiệp logistics Việt Nam vượt khỏi phương thức cạnh tranh chủ yếu bằng giá cước, hướng tới phát triển dịch vụ tích hợp, chuyên môn chuyên biệt và quan hệ đối tác quốc tế.

Một trong những động lực quan trọng của quá trình chuyển đổi là số hóa. Theo ông Thomas Sim, chuyển đổi số không đơn thuần là thay chứng từ giấy bằng chứng từ điện tử, mà phải bảo đảm thông tin được luân chuyển thông suốt giữa doanh nghiệp, các phương thức vận tải, cơ quan quản lý và các quốc gia.

AI tiếp tục mở rộng khả năng của logistics, từ theo dõi hàng hóa sang dự báo những tình huống có thể xảy ra. Công nghệ này có thể hỗ trợ dự báo nhu cầu, nhận diện nguy cơ tàu chậm, ùn tắc cảng, tối ưu hóa tuyến vận tải và phát hiện rủi ro vận hành. Nhờ đó, doanh nghiệp có thể chủ động lựa chọn tuyến thay thế, thông báo khách hàng và chuẩn bị phương án dự phòng trước khi gián đoạn xảy ra.

Tuy nhiên, công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi dữ liệu chính xác, quy trình phù hợp và nhân lực đủ năng lực. Các vấn đề về an ninh mạng, bảo vệ dữ liệu và sai sót thuật toán cũng cần được quan tâm. FIATA đang thúc đẩy các tiêu chuẩn số, trong đó có vận đơn vận tải đa phương thức điện tử (eFBL), nhằm xây dựng hệ thống chứng từ thương mại điện tử an toàn, đáng tin cậy và có khả năng liên thông.

Năm ưu tiên chiến lược cho logistics Việt Nam

Bên cạnh chuyển đổi số, phát triển logistics bền vững và vận tải đa phương thức là những yêu cầu quan trọng để xây dựng chuỗi cung ứng tương lai. GS. TS. Thomas Sim cho rằng tính bền vững ngày càng ảnh hưởng đến quyết định mua sắm, đầu tư và quan hệ thương mại quốc tế.

Doanh nghiệp logistics cần tiếp cận chuyển đổi xanh từ tổng thể hoạt động chuỗi cung ứng, thông qua gom hàng, nâng cao hệ số sử dụng tải trọng, tối ưu hóa tuyến vận tải, giảm hành trình chạy rỗng và lựa chọn phương thức vận tải hiệu quả. Nếu được triển khai chiến lược, logistics bền vững không chỉ giảm lãng phí mà còn nâng cao hiệu quả và năng lực cạnh tranh dài hạn.

Vận tải đa phương thức, kết hợp đường biển, đường sắt, đường bộ, đường thủy nội địa và hàng không khi phù hợp, sẽ tạo ra những giải pháp linh hoạt hơn. Tuy nhiên, hiệu quả phụ thuộc vào sự đồng bộ của hạ tầng, lịch trình tin cậy, thủ tục hài hòa và khả năng trao đổi thông tin.

Với lợi thế đường bờ biển dài, vị trí chiến lược tại Đông Nam Á và khả năng kết nối các mạng lưới sản xuất, thương mại khu vực, Việt Nam có cơ hội phát triển hệ sinh thái logistics đa phương thức. Theo Chủ tịch FIATA, cần kết nối cảng biển, sân bay, khu công nghiệp, trung tâm logistics nội địa, cửa khẩu và các hành lang vận tải hậu phương thành mạng lưới thống nhất. Hiệu quả logistics cần được đánh giá bằng khả năng đưa hàng hóa từ nơi xuất phát đến điểm đến cuối cùng, thay vì chỉ căn cứ công suất từng cảng hoặc bến.

Đặc biệt, khả năng chống chịu đã trở thành ưu tiên chiến lược mới. GS. TS. Thomas Sim cho rằng, những chuỗi cung ứng phụ thuộc quá nhiều vào một tuyến đường, nhà cung cấp hoặc mô hình vận hành duy nhất sẽ dễ bị tổn thương trước căng thẳng địa chính trị, thời tiết cực đoan và thay đổi quy định.

Khả năng chống chịu không có nghĩa loại bỏ mọi gián đoạn, mà là năng lực dự báo rủi ro, ứng phó, điều chỉnh hoạt động và phục hồi nhanh chóng. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp có tuyến vận tải thay thế, nhiều đối tác vận chuyển và kế hoạch dự phòng hiệu quả; đồng thời cần hạ tầng chiến lược, thủ tục biên giới thuận lợi và kết nối khu vực vững chắc.

Từ góc nhìn quốc tế, Chủ tịch FIATA đánh giá cao Chiến lược phát triển dịch vụ logistics Việt Nam thời kỳ 2025–2035, tầm nhìn đến năm 2050. Để hiện thực hóa chiến lược, ông đề xuất năm ưu tiên: xây dựng hệ sinh thái logistics quốc gia tích hợp; đẩy nhanh liên thông số và logistics thông minh; phát triển vận tải đa phương thức bền vững; nâng cao chất lượng nhân lực; tăng cường hợp tác quốc tế.

Trong đó, hạ tầng phải được quy hoạch đồng bộ, kết nối các trung tâm sản xuất với cửa ngõ giao thương quốc tế. Chuyển đổi số cần tập trung vào chứng từ điện tử, tiêu chuẩn dữ liệu chung và từng bước ứng dụng AI, đồng thời bảo đảm doanh nghiệp nhỏ và vừa có khả năng tiếp cận. Nguồn nhân lực logistics cần được trang bị kiến thức về thương mại quốc tế, vận tải đa phương thức, thủ tục hải quan, công nghệ số, phát triển bền vững và quản trị rủi ro.

Đối với doanh nghiệp, hợp tác với các mạng lưới quốc tế, hiệp hội nghề nghiệp và đối tác xuyên biên giới sẽ góp phần nâng cao chuyên môn, độ tin cậy và năng lực cạnh tranh.

GS. TS. Thomas Sim khẳng định FIATA sẵn sàng tăng cường hợp tác với Bộ Công Thương, các hiệp hội logistics, cơ sở giáo dục và cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam trong đào tạo chuyên môn, tiêu chuẩn số, vận tải đa phương thức và nâng cao năng lực ngành.

Theo ông, cơ hội của Việt Nam không chỉ là trở thành thành viên hoạt động hiệu quả hơn trong chuỗi cung ứng toàn cầu, mà còn là đối tác logistics đáng tin cậy, đổi mới sáng tạo và không thể thiếu trong nền kinh tế toàn cầu.