Tận dụng Hiệp định RCEP: Đổi mới xúc tiến thương mại, mở rộng thị trường cho ngành gỗ

RCEP - mở rộng không gian xuất khẩu cho ngành gỗ

Hiệp định RCEP được ký kết giữa 10 nước ASEAN và 5 đối tác của ASEAN gồm Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Australia và New Zealand ngày 15/11/2020, chính thức có hiệu lực từ ngày 1/1/2022. Đây là hiệp định thương mại tự do có quy mô thị trường lớn nhất thế giới, chiếm khoảng 30% dân số, khoảng 30% GDP và khoảng 30% thương mại toàn cầu. Không chỉ có quy mô lớn, RCEP còn kết nối các nền kinh tế với trình độ phát triển khác nhau, đồng thời bao gồm nhiều nguồn cung nguyên liệu quan trọng của thế giới.

Theo đó, việc kết nối 4 FTA ASEAN+ hiện hành trong một khuôn khổ với bộ quy tắc xuất xứ chung tạo điều kiện để doanh nghiệp đa dạng hóa nguồn nguyên liệu, tổ chức lại sản xuất và thúc đẩy phát triển chuỗi cung ứng trong khu vực. Với ngành gỗ, đây là một lợi thế đáng chú ý. Việt Nam vừa là trung tâm chế biến gỗ xuất khẩu, vừa nhập khẩu một lượng đáng kể nguyên liệu, máy móc, phụ kiện và vật tư phục vụ sản xuất. Do đó, khả năng kết hợp các nguồn lực từ nhiều thành viên RCEP có thể giúp doanh nghiệp linh hoạt hơn trong tổ chức sản xuất, đồng thời tạo điều kiện đáp ứng quy tắc xuất xứ đối với từng nhóm sản phẩm.

Hiệp định RCEP mở rộng cơ hội xuất khẩu cho doanh nghiệp gỗ Việt Nam.

Ông Ngô Sỹ Hoài - Tổng Thư ký Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam nhìn nhận, Hiệp định RCEP hình thành khuôn khổ quy tắc xuất xứ tương đối thống nhất trong toàn khối, cho phép doanh nghiệp kết hợp nguyên liệu, linh kiện và các công đoạn sản xuất tại nhiều thành viên RCEP mà vẫn có khả năng đáp ứng điều kiện xuất xứ, tùy từng sản phẩm cụ thể. Điều này đặc biệt có ý nghĩa đối với ngành gỗ Việt Nam trong bối cảnh doanh nghiệp đang tham gia ngày càng sâu vào chuỗi cung ứng khu vực.

Trong không gian RCEP, Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc tiếp tục là những thị trường có quy mô lớn, đồng thời có mối liên hệ chặt chẽ với chuỗi cung ứng sản xuất của Việt Nam. Đây cũng là những thị trường mà doanh nghiệp gỗ có thể khai thác không chỉ ở khía cạnh xuất khẩu thành phẩm mà còn ở khả năng kết nối nguồn nguyên liệu, máy móc, phụ kiện, công nghệ và đối tác trong chuỗi sản xuất. Đáng chú ý, nhóm thị trường này có sự đa dạng về phân khúc khách hàng, trong đó có những phân khúc không quá khắt khe về yêu cầu sản phẩm nhưng có nhu cầu đối với các mặt hàng gỗ mà Việt Nam có thế mạnh. Đây là cơ hội để nhiều doanh nghiệp, đặc biệt doanh nghiệp nhỏ và vừa, từng bước mở rộng thị trường và nâng cao năng lực cạnh tranh.

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, năm 2025, xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ của Việt Nam đạt khoảng 17,2 tỷ USD. Trong 9 tháng năm 2026, giá trị xuất khẩu ước đạt gần 13,43 tỷ USD, tăng 7,3% so với cùng kỳ năm 2025. Ngoài Hoa Kỳ tiếp tục là thị trường xuất khẩu lớn nhất, chiếm 50,1% thị phần, Trung Quốc và Nhật Bản tiếp tục là thị trường chủ lực của xuất khẩu gỗ. 

Tuy nhiên, một trong những vấn đề đặt ra hiện nay là tỷ lệ tận dụng các ưu đãi mà RCEP mang lại cho các ngành hàng, trong đó có ngành vẫn còn khiêm tốn so với tiềm năng, lợi thế mà hiệp định mang lại. Về vấn đề này, theo Luật sư Nguyễn Thanh Hà - Chủ tịch Công ty Luật SB LAW, RCEP tạo ra một môi trường cạnh tranh mới, đòi hỏi doanh nghiệp phải tái cấu trúc hoạt động sản xuất, chuỗi cung ứng và phương thức quản trị. Trong khi đó, không ít doanh nghiệp vẫn duy trì mô hình kinh doanh truyền thống, chưa sẵn sàng đầu tư cho hệ thống quản trị tuân thủ. Đây chính là điểm nghẽn cần được tháo gỡ nếu muốn khai thác hiệu quả các cam kết của hiệp định.

Đề cập đến những khó khăn trong khai thác, tận dụng Hiệp định RCEP, đối với ngành gỗ, theo ông Ngô Sỹ Hoài, một trong những nguyên nhân chính là doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp vừa và nhỏ, chưa quản trị tốt xuất xứ từ đầu chuỗi. Cho đến khi xuất hàng mới đi tìm hồ sơ C/O thường đã muộn. "RCEP có quy định sản phẩm cụ thể ở cấp HS 6 số, đồng thời vẫn có các yêu cầu về chứng từ, vận chuyển trực tiếp và xác định chính xác nước xuất xứ trong những trường hợp có khác biệt thuế quan", ông Hoài chỉ rõ.

Xúc tiến thương mại phải đi vào từng thị trường

Đến nay, dư địa thị trường RCEP để các ngành hàng xuất khẩu còn rất lớn, việc tận dụng RCEP vì vậy cần được triển khai đồng thời trên nhiều phương diện: quản trị tốt xuất xứ từ đầu chuỗi; chủ động tổ chức nguồn nguyên liệu và các công đoạn sản xuất; nghiên cứu kỹ nhu cầu từng thị trường; đổi mới thiết kế và nâng giá trị sản phẩm; xây dựng thương hiệu; mở rộng thương mại điện tử và kết nối trực tiếp với các hệ thống phân phối.

Tăng cường xúc tiến xuất khẩu, khai thác cơ hội từ Hiệp định RCEP cho ngành gỗ.

Riêng với ngành gỗ, ông Ngô Sỹ Hoài nhấn mạnh: cần từng bước chuyển từ OEM (gia công) sang ODM (thiết kế, phát triển sản phẩm) và OBM (thiết kế, xây dựng và phát triển thương hiệu sản phẩm). Việt Nam không thể chỉ giỏi sản xuất, phải tiến tới chủ động thiết kế, phát triển sản phẩm và xây dựng thương hiệu. AI hiện nay tạo ra cơ hội rất lớn để doanh nghiệp, kể cả doanh nghiệp vừa và nhỏ, nghiên cứu xu hướng tiêu dùng, hỗ trợ thiết kế sản phẩm, mô phỏng không gian nội thất và rút ngắn đáng kể thời gian từ ý tưởng đến sản phẩm.

Ngoài ra, theo Tổng Thư ký Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam, những năm vừa qua, các doanh nghiệp ngành gỗ đã nỗ lực tìm kiếm những cách làm, hướng đi cho doanh nghiệp để mở rộng thị trường cho ngành gỗ. Theo đó, thay vì chỉ biết đến qua các kênh bán hàng trực tiếp, quảng bá hàng qua các hội chợ, các doanh nghiệp, hiệp hội đã nhanh chóng chủ động chuyển sang hình thức bán hàng trực tuyến. Tuy nhiên, trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay, xúc tiến thương mại cũng cần thay đổi. 

Cụ thể, ông Ngỗ Sỹ Hoài cho rằng, xúc tiến thương mại phải có chọn lọc theo thị trường, tìm đối tác phân phối, kiến trúc sư, nhà thiết kế, chuỗi bán lẻ, phát triển B2B, B2C và thương mại điện tử; với một số thị trường có tiềm năng có thể tính tới showroom, kho hàng hoặc đại diện thương mại tại chỗ. “RCEP cho chúng ta thị trường, nhưng RCEP không tự tạo ra khách hàng. Muốn có khách hàng, doanh nghiệp Việt Nam phải hiểu thị trường, thiết kế sản phẩm cho thị trường cụ thể và chủ động tiếp cận hệ thống phân phối của thị trường đó”, ông Hoài nhấn mạnh.

Theo Kế hoạch mở cửa thị trường và xúc tiến thương mại tại các thị trường trọng điểm giai đoạn cuối năm 2026, nhằm hướng tới mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu hàng hóa khoảng 15-16% trong năm 2026, qua đó hỗ trợ mục tiêu tăng trưởng GDP hai con số, Bộ Công Thương xác định mở cửa thị trường và xúc tiến xuất khẩu theo hướng có trọng tâm, trọng điểm, trong đó tăng cường hướng dẫn doanh nghiệp tận dụng các ưu đãi từ EVFTA, CPTPP, UKVFTA, RCEP và các FTA khác; đồng thời nghiên cứu, mở rộng các thị trường mới tại Tây Á, Nam Á, châu Phi và Mỹ Latin nhằm đa dạng hóa thị trường xuất khẩu.

Trong đó, Bộ Công Thương định hướng đẩy mạnh tiếp cận theo từng thị trường và từng khu vực cụ thể. Riêng với thị trường Trung Quốc, triển khai chiến lược “tiếp cận vùng”, coi mỗi địa phương của Trung Quốc là một thị trường để tổ chức xúc tiến, từng bước đưa sản phẩm thâm nhập sâu hơn vào hệ thống phân phối. Cùng với đó là chuyển mạnh sang xuất khẩu chính ngạch, đẩy mạnh thương mại điện tử qua biên giới và thúc đẩy ký kết các Nghị định thư về kiểm dịch nông, lâm, thủy sản.

Đối với thị trường Nhật Bản, trọng tâm là khai thác sâu các FTA hiện có như VJEPA, AJCEP, RCEP và CPTPP, gắn xúc tiến xuất khẩu với chuyển giao công nghệ, phát triển các sản phẩm có hàm lượng giá trị gia tăng cao, đáp ứng xu hướng tiêu dùng xanh, bền vững và nhu cầu của xã hội già hóa. Với Hàn Quốc, định hướng tập trung vào mở cửa nông sản, mở rộng các nhóm hàng thực phẩm - thủy sản, phục hồi xuất khẩu các ngành hàng như dệt may, gỗ, cà phê, sắt thép, đồng thời phát triển thương mại điện tử và công nghiệp hỗ trợ. Trong khi đó, tại ASEAN, định hướng xúc tiến thương mại tập trung vào xây dựng không gian kinh tế thống nhất, tăng cường kết nối chuỗi cung ứng khu vực và khai thác các thị trường Halal, đặc biệt là Indonesia và Malaysia.