Bộ Công Thương tăng cường phổ biến pháp luật về xuất xứ hàng hóa

Hoàn thiện hành lang pháp lý, minh bạch xuất xứ hàng hóa

Cuối tháng 10, tại TP. Hồ Chí Minh, Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) tổ chức Hội nghị đánh giá công tác quản lý nhà nước về xuất xứ hàng hóa và phổ biến văn bản quy phạm pháp luật về xuất xứ hàng hóa. Sự kiện thu hút sự tham gia của đại diện Sở Công Thương các tỉnh, thành phố, hiệp hội ngành hàng, hiệp hội bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng cùng hơn 150 doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực sản xuất, chế biến, kinh doanh, lưu thông thương mại trong nước, xuất khẩu và nhập khẩu.

Hội nghị đánh giá công tác quản lý nhà nước về xuất xứ hàng hóa và phổ biến văn bản quy phạm pháp luật về xuất xứ hàng hóa. Ảnh: Hoàng Chiến

Hội nghị là diễn đàn để cơ quan quản lý nhà nước trực tiếp thông tin, hướng dẫn những quy định mới về xuất xứ hàng hóa, đồng thời trao đổi, giải đáp các vướng mắc phát sinh trong thực tiễn sản xuất, kinh doanh và xuất nhập khẩu. Đây cũng là hoạt động cụ thể nhằm đưa chính sách pháp luật đến gần hơn với cộng đồng doanh nghiệp, giúp các chủ thể liên quan chủ động chuẩn bị điều kiện thực thi.

Phát biểu tại Hội nghị, bà Trịnh Thị Thu Hiền, Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu cho biết, thời gian qua, Đảng và Nhà nước đã có nhiều chủ trương, chỉ đạo quan trọng về hoàn thiện hệ thống pháp luật, tháo gỡ những điểm nghẽn, kiến tạo môi trường phát triển và xây dựng hành lang pháp lý minh bạch. Trong đó, hoàn thiện pháp luật về hàng hóa, chất lượng sản phẩm, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và minh bạch thông tin về đặc tính, chất lượng sản phẩm là những yêu cầu quan trọng để xây dựng môi trường thương mại trong nước lành mạnh, chất lượng và an toàn.

Quốc hội đã ban hành nhiều đạo luật liên quan như Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, Luật An toàn thực phẩm, Luật Chất lượng sản phẩm hàng hóa. Các quy định này hướng tới xây dựng môi trường kinh doanh lành mạnh, đặt việc đáp ứng nhu cầu và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trở thành trách nhiệm, động lực và lợi thế cạnh tranh của doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp Việt Nam.

Bà Trịnh Thị Thu Hiền phát biểu tại hội nghị. Ảnh: Hoàng Chiến

Theo bà Trịnh Thị Thu Hiền, việc quản lý sản phẩm, hàng hóa phải bảo đảm hiệu quả, công khai, minh bạch, khách quan, phù hợp với mức độ rủi ro; không phân biệt đối xử về xuất xứ hàng hóa và chủ thể có liên quan, phù hợp với thông lệ quốc tế, không tạo ra những rào cản kỹ thuật không cần thiết. Đồng thời, công tác quản lý phải bảo vệ quyền của Nhà nước cũng như quyền, lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp và người tiêu dùng.

Một trong những vấn đề đặt ra là Việt Nam đã tham gia 19 hiệp định thương mại tự do (FTA), đồng thời ban hành nhiều quy định về xuất xứ hàng hóa nhằm xác định một sản phẩm có đáp ứng điều kiện xuất xứ Việt Nam hay không. Tuy nhiên, các quy định hiện hành chủ yếu điều chỉnh xuất xứ hàng hóa trong hoạt động xuất khẩu, nhập khẩu, phục vụ việc hưởng ưu đãi thuế quan theo cam kết quốc tế và các mục tiêu quản lý ngoại thương. Đối với hàng hóa sản xuất và lưu thông trong nước, việc xác định xuất xứ Việt Nam cần có một khuôn khổ pháp lý riêng, thống nhất và rõ ràng.

Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn đó, Bộ Công Thương đã tham mưu Chính phủ ban hành Nghị định số 384/2026/NĐ-CP ngày 9/10/2026 quy định xác định xuất xứ Việt Nam đối với hàng hóa sản xuất và lưu thông trong nước. Nghị định có hiệu lực từ ngày 1/1/2027, được xem là văn bản pháp lý đầu tiên thiết lập khung quy định riêng, đầy đủ và thống nhất về xác định xuất xứ Việt Nam đối với hàng hóa trên thị trường nội địa.

Nghị định hướng tới hoàn thiện hệ thống tiêu chí xác định xuất xứ Việt Nam theo hướng minh bạch, có căn cứ và phù hợp với pháp luật hiện hành; tạo cơ sở để doanh nghiệp tự xác định, công bố xuất xứ hàng hóa, đồng thời giúp cơ quan quản lý có căn cứ kiểm tra, giám sát việc tuân thủ pháp luật.

Đáng chú ý, việc thiết lập các tiêu chí xác định xuất xứ rõ ràng còn góp phần tăng cường phòng, chống gian lận, giả mạo xuất xứ, hạn chế tình trạng hàng giả, hàng nhái, hàng kém chất lượng và chuyển tải bất hợp pháp; qua đó bảo vệ uy tín, thương hiệu hàng hóa Việt Nam.

Đưa quy định đến doanh nghiệp, nâng cao năng lực tuân thủ

Tại Hội nghị, đại diện Cục Xuất nhập khẩu tập trung phổ biến những nội dung trọng tâm của Nghị định số 384/2026/NĐ-CP, trong đó làm rõ các khái niệm về hàng hóa có xuất xứ, hàng hóa có xuất xứ thuần túy, hàng hóa có xuất xứ không thuần túy, công đoạn gia công, chế biến đơn giản; những yếu tố không được xem xét khi xác định xuất xứ và trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan.

Đặc biệt, trách nhiệm của thương nhân khi thể hiện xuất xứ Việt Nam trên hàng hóa được đặt ra như một nội dung cần được doanh nghiệp quan tâm. Việc xác định và công bố xuất xứ không chỉ liên quan đến nghĩa vụ tuân thủ pháp luật mà còn gắn trực tiếp với tính minh bạch của thông tin sản phẩm, quyền được biết của người tiêu dùng và uy tín của doanh nghiệp trên thị trường.

Các đại biểu đã tập trung trao đổi về phương pháp xác định hàng hóa có xuất xứ Việt Nam, cách nhận diện công đoạn gia công, chế biến đơn giản, yếu tố trung gian cũng như cơ chế phối hợp giữa cơ quan quản lý nhà nước với hiệp hội ngành hàng và doanh nghiệp. Những vấn đề được thảo luận cho thấy nhu cầu thực tế của cộng đồng doanh nghiệp đối với việc được hướng dẫn cụ thể, thống nhất, tránh cách hiểu và áp dụng khác nhau trong quá trình thực thi.

Các đại biểu tham dự hội nghị. Ảnh: Hoàng Chiến

Bên cạnh Nghị định số 384/2026/NĐ-CP, Hội nghị còn dành thời gian trao đổi về nội dung dự kiến trong một số dự thảo Thông tư của Bộ trưởng Bộ Công Thương quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành Luật Quản lý ngoại thương về xuất xứ hàng hóa. Trong đó, quy trình, thủ tục cấp giấy chứng nhận xuất xứ hàng hóa (C/O), kiểm tra và xác minh xuất xứ hàng hóa xuất khẩu là những nội dung nhận được nhiều sự quan tâm.

Đại diện Cục Xuất nhập khẩu đã giới thiệu các nội dung chính của dự thảo, gồm cơ sở pháp lý, thành phần hồ sơ và quy trình cấp C/O trên Hệ thống eCoSys; cơ chế tiền kiểm, hậu kiểm; phối hợp xác minh xuất xứ với cơ quan có thẩm quyền của nước nhập khẩu; các bảng kê chứng minh xuất xứ theo từng tiêu chí và quy trình kiểm tra tại cơ sở sản xuất trong trường hợp cần xác minh.

Việc hoàn thiện quy định về cấp C/O, kiểm tra và xác minh xuất xứ có ý nghĩa quan trọng trong chuẩn hóa quy trình, tăng tính minh bạch, thống nhất trong thực thi và nâng cao hiệu quả phòng ngừa gian lận. Tuy nhiên, cùng với yêu cầu từ cơ quan quản lý, doanh nghiệp cũng cần nâng cao năng lực quản trị hồ sơ, nguyên liệu và quy trình sản xuất, bảo đảm có đầy đủ căn cứ chứng minh xuất xứ khi được yêu cầu kiểm tra, xác minh.

Một lưu ý đáng chú ý được ông Trần Ngọc Bình, Phòng Quản lý Xuất nhập khẩu khu vực 3 đưa ra tại Hội nghị là doanh nghiệp cần đọc kỹ quy định về cấp C/O, tránh hiểu sai hoặc áp dụng không đúng văn bản pháp luật.

Ông Bình dẫn trường hợp một doanh nghiệp khiếu nại dựa trên nội dung được cho là trích dẫn từ Thông tư 03 của Bộ Công Thương. Tuy nhiên, thông tin doanh nghiệp tiếp cận trên mạng không đúng với quy định thực tế trong thông tư. Sự nhầm lẫn này khiến đối tác yêu cầu doanh nghiệp Việt Nam thực hiện theo một quy định không có thật, dẫn đến tranh cãi với cơ quan cấp C/O.

Từ thực tế đó, ông Bình lưu ý doanh nghiệp không nên phụ thuộc hoàn toàn vào trí tuệ nhân tạo (AI) hoặc thông tin trên mạng khi tra cứu quy định về xuất xứ hàng hóa. AI có thể hỗ trợ công việc nhưng thông tin pháp luật do công cụ cung cấp có thể chưa chính xác hoặc chưa được cập nhật. Doanh nghiệp cần đối chiếu với văn bản pháp luật và nguồn thông tin chính thức, đồng thời kiểm tra quy tắc xuất xứ cụ thể của từng hiệp định để hạn chế sai sót trong hoạt động xuất nhập khẩu.

Thực tế, quy tắc xuất xứ giữa các FTA không hoàn toàn giống nhau. Tiêu chí xuất xứ, quy tắc cụ thể mặt hàng và cơ chế cộng gộp có thể khác biệt theo từng hiệp định, từng sản phẩm và từng thị trường. Vì vậy, doanh nghiệp không thể áp dụng máy móc một phương pháp xác định xuất xứ cho tất cả các giao dịch mà cần nghiên cứu kỹ cam kết của từng FTA để lựa chọn cách thức đáp ứng phù hợp.

Kết luận Hội nghị, bà Trịnh Thị Thu Hiền, Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu cho biết, Cục Xuất nhập khẩu, Bộ Công Thương sẽ tiếp thu các ý kiến góp ý, đề xuất của Sở Công Thương, hiệp hội ngành hàng và cộng đồng doanh nghiệp để tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện các dự thảo, bảo đảm quy định khi ban hành phù hợp với thực tiễn, tạo thuận lợi cho doanh nghiệp trong quá trình thực thi.

Việc Bộ Công Thương tăng cường phổ biến, hướng dẫn các quy định về xuất xứ hàng hóa không chỉ giúp doanh nghiệp nắm bắt kịp thời chính sách mới mà còn góp phần nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật, chủ động phòng ngừa rủi ro trong sản xuất, kinh doanh. Đối với hàng hóa lưu thông trong nước, khuôn khổ pháp lý mới tạo cơ sở minh bạch hóa thông tin xuất xứ, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và uy tín sản phẩm Việt. Đối với hàng hóa xuất khẩu, năng lực quản trị xuất xứ bài bản sẽ giúp doanh nghiệp chủ động đáp ứng yêu cầu kiểm tra, xác minh của thị trường nhập khẩu, tận dụng hiệu quả ưu đãi thuế quan và củng cố năng lực cạnh tranh trong thương mại quốc tế.