Một số nội dung của Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ: Nghiên cứu đề xuất giải pháp vượt rào cản xanh nhằm thúc đẩy xuất khẩu nông sản Việt Nam sang thị trường EU trong bối cảnh thực thi EVFTA

Trong bối cảnh Liên minh châu Âu (EU) ngày càng siết chặt các tiêu chuẩn về môi trường, phát triển bền vững và trách nhiệm chuỗi cung ứng, việc nâng cao năng lực đáp ứng các "rào cản xanh" đã trở thành yêu cầu cấp thiết đối với hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam, đặc biệt là nhóm hàng nông sản.

Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn đó, Bộ Công Thương đã triển khai nhiệm vụ khoa học và công nghệ cấp Bộ "Nghiên cứu đề xuất giải pháp vượt rào cản xanh nhằm thúc đẩy xuất khẩu nông sản của Việt Nam sang thị trường EU trong bối cảnh thực thi EVFTA", do Vụ Phát triển Thị trường nước ngoài chủ trì thực hiện. Nhiệm vụ tập trung nghiên cứu toàn diện hệ thống rào cản xanh của EU, đánh giá mức độ đáp ứng của nông sản Việt Nam và đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh, tận dụng hiệu quả các cam kết của Hiệp định EVFTA.

Với mục tiêu “Đề xuất giải pháp vượt rào cản xanh để thúc đẩy xuất khẩu nông sản của Việt Nam sang thị trường EU trong bối cảnh thực thi EVFTA”, đề tài đã: Thiết lập cơ sở lý luận và thực tiễn về rào cản xanh và vượt rào cản xanh trong xuất nhập khẩu hàng nông sản với EU; Phân tích, đánh giá thực trạng vượt rào cản xanh trong xuất khẩu hàng nông sản của Việt Nam sang EU giai đoạn 2018 -2025; Đề xuất quan điểm, định hướng và giải pháp vượt rào cản xanh nhằm thúc đẩy xuất khẩu nông sản của Việt Nam sang thị trường EU trong bối cảnh thực thi EVFTA đến năm 2035.

Làm rõ bản chất và xu hướng áp dụng các rào cản xanh

Kết quả nghiên cứu cho thấy, các rào cản xanh của EU đã chuyển từ việc kiểm soát chất lượng sản phẩm sang quản lý toàn bộ chuỗi giá trị, bao gồm vùng nguyên liệu, quy trình sản xuất, truy xuất nguồn gốc, phát thải khí nhà kính, trách nhiệm môi trường và phát triển bền vững.

Đặc biệt, nhiều quy định mới như Quy định chống phá rừng (EUDR), Chiến lược Farm to Fork, Hộ chiếu sản phẩm số (Digital Product Passport), cùng các yêu cầu ngày càng khắt khe về truy xuất nguồn gốc và minh bạch dữ liệu đang tạo ra những yêu cầu mới đối với doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam. Đây không chỉ là các tiêu chuẩn kỹ thuật mà đang trở thành yếu tố quyết định khả năng tiếp cận thị trường và duy trì thị phần tại EU.

Đánh giá thực trạng xuất khẩu nông sản Việt Nam sang thị trường EU

Trên cơ sở tổng hợp và phân tích dữ liệu giai đoạn 2018–2025 từ các nguồn chính thức trong nước và quốc tế, nghiên cứu đã đánh giá thực trạng xuất khẩu của các nhóm nông sản chủ lực như cà phê, hạt điều, hồ tiêu, gạo, rau quả, chè và cao su sang thị trường EU; đồng thời phân tích mức độ đáp ứng các tiêu chuẩn xanh, khả năng truy xuất nguồn gốc, năng lực chuyển đổi công nghệ và những khoảng cách còn tồn tại giữa yêu cầu của EU với thực tiễn sản xuất trong nước.

Kết quả cho thấy, mặc dù EVFTA đã tạo động lực thúc đẩy tăng trưởng xuất khẩu nông sản sang EU, song năng lực đáp ứng các yêu cầu mới về môi trường của nhiều doanh nghiệp vẫn còn hạn chế. Những khó khăn chủ yếu tập trung ở quy mô sản xuất nhỏ lẻ, hệ thống dữ liệu truy xuất chưa đồng bộ, chi phí tuân thủ cao và khả năng chuyển đổi xanh còn chậm.

Đóng góp mới về lý luận và thực tiễn của đề tài

Một trong những đóng góp nổi bật của nhiệm vụ là xây dựng khung phân loại rào cản xanh theo mức độ ràng buộc, giúp phân biệt rõ giữa các quy định pháp lý bắt buộc, các tiêu chuẩn SPS/TBT, tiêu chuẩn tư nhân, yêu cầu của nhà nhập khẩu và xu hướng tiêu dùng xanh. Cách tiếp cận này góp phần làm rõ bản chất của rào cản xanh, tránh đồng nhất mọi yêu cầu phát triển bền vững thành rào cản thương mại.

Bên cạnh đó, nhóm nghiên cứu đã xây dựng hệ thống tiêu chí đánh giá mức độ vượt rào cản xanh, ma trận rào cản xanh theo từng nhóm nông sản, đồng thời đề xuất lộ trình và nhóm giải pháp theo từng chủ thể tham gia chuỗi giá trị, từ cơ quan quản lý nhà nước, địa phương, hiệp hội ngành hàng đến doanh nghiệp. Đây là những công cụ có giá trị tham khảo trong quá trình hoạch định chính sách và tổ chức thực thi.

Đề xuất nâng cao năng lực cạnh tranh của nông sản Việt Nam và đáp ứng yêu cầu thị trường nhập khẩu EU

Trên cơ sở kết quả nghiên cứu, nhóm thực hiện đề xuất năm nhóm giải pháp trọng tâm, bao gồm: nâng cao năng lực doanh nghiệp; phát triển hệ thống truy xuất nguồn gốc và hạ tầng dữ liệu; tổ chức lại chuỗi giá trị nông sản theo hướng bền vững; hoàn thiện thể chế, chính sách hỗ trợ; và giảm chi phí tuân thủ, tăng cường động lực thị trường. Đồng thời, nghiên cứu cũng xây dựng lộ trình triển khai theo từng giai đoạn nhằm bảo đảm tính khả thi và hiệu quả trong quá trình thực hiện.

Trong bối cảnh xu hướng “xanh hóa” thương mại quốc tế ngày càng rõ nét, kết quả của nhiệm vụ không chỉ có ý nghĩa khoa học mà còn mang giá trị thực tiễn cao, góp phần hỗ trợ các cơ quan quản lý hoàn thiện chính sách, đồng thời giúp doanh nghiệp chủ động thích ứng với các yêu cầu mới của thị trường EU, nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển xuất khẩu nông sản theo hướng bền vững.