Khai thác CPTPP: Hoá giải thách thức cho doanh nghiệp nhỏ và vừa

Tỷ lệ tận dụng ưu đãi còn khiêm tốn

CPTPP tiếp tục là một trong những động lực quan trọng mở rộng thị trường cho hàng hóa Việt Nam. Theo báo cáo của Bộ Công Thương, kim ngạch xuất nhập khẩu hai chiều giữa Việt Nam và các thành viên CPTPP năm 2025 đạt 124,5 tỷ USD, tăng 11,9% so với năm trước. Trong đó, xuất khẩu đạt 70,6 tỷ USD, tăng 11,5%, nhập khẩu đạt 53,8 tỷ USD, tăng 12,5%. Việt Nam đạt thặng dư thương mại 16,8 tỷ USD với các thành viên CPTPP, cao hơn mức 15,4 tỷ USD năm 2024. Riêng Canada, Mexico và Peru mang lại 12,7 tỷ USD thặng dư, tăng 22,3%.

Những kết quả này cho thấy cánh cửa thị trường CPTPP đang mở rộng nhưng nếu nhìn sâu hơn vào khả năng tận dụng ưu đãi, bức tranh chưa hoàn toàn tương xứng với tốc độ tăng trưởng xuất khẩu.

Tuân thủ các điều kiện của CPTPP vẫn là thách thức lớn của doanh nghiệp nhỏ và vừa

Tỷ lệ sử dụng C/O mẫu CPTPP năm 2025 chỉ đạt 7,69%, giảm so với mức 8,84% năm 2024. Điều này cho thấy phần lớn kim ngạch xuất khẩu sang các nước CPTPP vẫn chưa sử dụng C/O theo hiệp định để hưởng ưu đãi thuế quan - một trong những lợi ích trực tiếp nhất mà CPTPP mang lại.

Việc chưa sử dụng ưu đãi với tỷ lệ cao là do doanh nghiệp chưa đáp ứng được quy tắc xuất xứ, chưa có hệ thống chứng từ phù hợp… Với doanh nghiệp nhỏ và vừa, vấn đề này càng rõ. Báo cáo của Bộ Công Thương chỉ ra những hạn chế như năng lực cạnh tranh còn yếu, giá thành cao, chất lượng chưa đồng đều so với tiêu chuẩn quốc tế; năng lực quản trị, chất lượng nguồn nhân lực và xây dựng thương hiệu chưa được chú trọng đúng mức. Nhiều doanh nghiệp còn hạn chế trong tiếp cận thị trường, chưa quan tâm đầy đủ đến bảo hộ thương hiệu, chứng nhận được công nhận tại nước nhập khẩu và yêu cầu về phát triển bền vững.

Đây cũng là điểm cần nhìn nhận lại trong cách tiếp cận CPTPP. Nếu trước đây, doanh nghiệp thường quan tâm trước hết đến mức thuế ưu đãi, thì nay việc hưởng được mức thuế đó chỉ là một phần của vấn đề. Để bán được hàng và duy trì đơn hàng, doanh nghiệp còn phải đáp ứng ngày càng nhiều yêu cầu từ thị trường và khách hàng.

Ngành da giày là một ví dụ. Bà Phan Thị Thanh Xuân, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Da giày - Túi xách Việt Nam cho biết, các doanh nghiệp đã xuất khẩu thành công trong ngành có mức độ đáp ứng khá cao, nhưng nhóm doanh nghiệp nhỏ và vừa, đặc biệt những doanh nghiệp mới chuẩn bị hướng ra thị trường xuất khẩu, vẫn còn khoảng cách lớn. “Đáp ứng CPTPP là một trong những thách thức vì phải tuân thủ quy tắc khá phức tạp, đặc biệt doanh nghiệp phải chứng minh nguồn gốc nguyên phụ liệu”, bà Xuân nói.

Thực tế, cơ hội từ CPTPP vẫn rất rõ. Theo bà Phan Thị Thanh Xuân, khách hàng Mexico đang chuyển đơn hàng từ Trung Quốc sang Việt Nam, một phần nhờ lợi thế thuế quan mà hiệp định tạo ra. Nhưng lợi thế này chỉ phát huy khi doanh nghiệp đủ năng lực đáp ứng các điều kiện đi kèm.

Xây dựng năng lực tuân thủ là điều kiện bắt buộc

Nếu coi CPTPP là cánh cửa để bước vào thị trường, ưu đãi thuế quan có thể xem là “chìa khóa”. Nhưng khi thương mại quốc tế thay đổi, doanh nghiệp cần nhiều hơn để đứng vững trên thị trường. Các yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, an toàn thực phẩm, tiêu chuẩn kỹ thuật, phát triển bền vững, minh bạch chuỗi cung ứng và quản trị dữ liệu ngày càng trở thành điều kiện phổ biến để tham gia chuỗi giá trị toàn cầu.

Ông Nguyễn Minh Khôi, Giám đốc Tư vấn và Chuyển đổi Viện Tony Blair vì Thay đổi Toàn cầu cho rằng, CPTPP đang bước vào giai đoạn khai thác chiều sâu, trong đó năng lực tuân thủ ngày càng quyết định khả năng tiếp cận thị trường.

Ông Nguyễn Minh Khôi, Giám đốc Tư vấn và Chuyển đổi Viện Tony Blair vì Thay đổi Toàn cầu

“Nếu trước đây, lợi thế cạnh tranh chủ yếu đến từ khả năng tận dụng ưu đãi thuế quan, thì trong giai đoạn khai thác chiều sâu của CPTPP, lợi thế đó ngày càng được quyết định bởi khả năng đáp ứng và chứng minh sự tuân thủ các yêu cầu của thị trường”, ông Khôi nhận định.

Với doanh nghiệp nhỏ và vừa, đây là sự thay đổi không nhỏ. Tuân thủ không còn chỉ là hoàn thành hồ sơ để xin C/O, doanh nghiệp phải hình thành hệ thống dữ liệu về nguyên liệu, sản xuất, chất lượng, môi trường và chuỗi cung ứng, đồng thời có khả năng cung cấp thông tin nhanh chóng, nhất quán khi đối tác yêu cầu.

Nếu dữ liệu được quản lý rời rạc, mỗi lần khách hàng, ngân hàng, cơ quan quản lý hoặc tổ chức chứng nhận yêu cầu, doanh nghiệp lại phải mất thời gian tập hợp và kiểm tra. Chi phí vì vậy không chỉ nằm ở việc đáp ứng tiêu chuẩn mà còn ở quá trình chứng minh mình đã đáp ứng tiêu chuẩn.

Do đó, điều doanh nghiệp cần xây dựng không chỉ là “hồ sơ tuân thủ”, mà là năng lực tuân thủ. Trước mắt, có thể bắt đầu từ những việc căn bản như chuẩn hóa thông tin về nguyên liệu, lưu trữ chứng từ thống nhất, kiểm soát nguồn cung, số hóa dữ liệu sản xuất và chủ động cập nhật yêu cầu của từng thị trường.

Khi làm được điều đó, một bộ dữ liệu có thể phục vụ nhiều mục đích, từ chứng minh xuất xứ, đáp ứng yêu cầu truy xuất đến hỗ trợ khách hàng và ngân hàng đánh giá doanh nghiệp. Với doanh nghiệp nhỏ, đây cũng là cách giảm chi phí và tránh phải làm lại cùng một công việc nhiều lần.

Bên cạnh nỗ lực của doanh nghiệp, các chuyên gia cho rằng cần sự hỗ trợ đồng bộ hơn từ Nhà nước, bộ, ngành, địa phương và hiệp hội. Thông tin về CPTPP cần chuyển từ phổ biến chung sang hướng cụ thể theo ngành hàng, thị trường và quy mô doanh nghiệp. “Điều quan trọng là phải có sự vào cuộc đồng bộ của nhà nước, các bộ, ngành, địa phương, hiệp hội và cộng đồng doanh nghiệp”, TS. Nguyễn Minh Phong, Thành viên Hội đồng Tư vấn Kinh tế, Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam nhìn nhận.

Theo đó, hệ thống thông tin cần cập nhật thường xuyên về lộ trình cắt giảm thuế, điều kiện hưởng ưu đãi, quy tắc xuất xứ cũng như những yêu cầu mới của thị trường. Cùng với thông tin, doanh nghiệp cần được hỗ trợ nghiên cứu thị trường, xúc tiến thương mại, kết nối đối tác và nâng cao năng lực quản trị.

Với doanh nghiệp nhỏ và vừa, lựa chọn cách tiếp cận phù hợp cũng rất quan trọng. Không nhất thiết phải lập tức mở rộng sang nhiều thị trường hay đầu tư một hệ thống quản trị quá lớn. Doanh nghiệp có thể bắt đầu từ một thị trường CPTPP cụ thể, một nhóm sản phẩm có lợi thế, sau đó chuẩn hóa quy trình và dữ liệu trước khi mở rộng.

Vấn đề nguyên phụ liệu cũng cần được đặt vào trọng tâm. Với những ngành có yêu cầu cao về xuất xứ như dệt may, da giày, chủ động hơn về nguồn cung trong nước sẽ giúp doanh nghiệp giảm rủi ro và thuận lợi hơn trong chứng minh xuất xứ.

CPTPP vẫn còn nhiều dư địa, nhưng để biến dư địa thành đơn hàng, doanh nghiệp cần nâng cao năng lực nội sinh, sẵn sàng đáp ứng đầy đủ các điều kiện của thị trường. Đây cũng là nền tảng để doanh nghiệp nhỏ và vừa không chỉ tận dụng tốt hiệp định mà còn nâng sức cạnh tranh khi bước sâu hơn vào các chuỗi giá trị khu vực và toàn cầu.