CBAM: Doanh nghiệp Việt cần chuẩn bị gì trước yêu cầu mới của thị trường EU?

Từ năm 1/1/2026, Liên minh châu Âu (EU) chính thức triển khai giai đoạn thu phí của Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM), yêu cầu các nhà nhập khẩu kê khai lượng phát thải gắn trong hàng hóa và nộp chứng chỉ CBAM tương ứng. Muốn được khấu trừ chi phí carbon, doanh nghiệp xuất khẩu phải chứng minh lượng phát thải thông qua hệ thống đo lường, báo cáo và kiểm chứng (MRV) minh bạch, được các tổ chức xác minh độc lập công nhận.

Đối với Việt Nam, các ngành có cường độ phát thải cao như sắt, thép và xi măng sẽ chịu tác động rõ nhất khi CBAM được triển khai đầy đủ. Không chỉ đáp ứng các tiêu chuẩn về chất lượng và kỹ thuật như trước đây, doanh nghiệp còn phải minh bạch dữ liệu phát thải và chứng minh lộ trình giảm carbon nếu muốn duy trì lợi thế tại thị trường EU.

Trao đổi với Báo Công Thương, ông Trần Ngọc Quân, Tham tán Thương mại, Thương vụ Việt Nam tại Bỉ kiêm nhiệm EU cho biết, dù CBAM được áp dụng đối với các nhà nhập khẩu tại EU, tác động của cơ chế này sẽ lan tỏa đến toàn bộ chuỗi cung ứng. Theo đó, các nhà nhập khẩu có trách nhiệm kê khai lượng phát thải của hàng hóa, bao gồm phát thải trực tiếp và gián tiếp theo quy định, trên cơ sở dữ liệu do nhà sản xuất ngoài EU cung cấp và được các tổ chức xác minh độc lập được EU công nhận kiểm chứng.

Sau khi lượng phát thải được xác minh, nhà nhập khẩu sẽ phải mua và nộp số lượng chứng chỉ CBAM tương ứng với lượng phát thải của hàng hóa theo mức giá của Hệ thống giao dịch phát thải EU (EU ETS). Trường hợp doanh nghiệp tại nước xuất khẩu đã chi trả chi phí carbon theo cơ chế được EU công nhận, khoản chi phí này sẽ được xem xét khấu trừ.

Ông Trần Ngọc Quân, Tham tán thương mại Việt Nam tại Vương quốc Bỉ và EU. 

Theo ông Trần Ngọc Quân, việc CBAM bước sang giai đoạn thu phí cũng sẽ làm thay đổi tiêu chí lựa chọn nhà cung cấp của các doanh nghiệp châu Âu. Những doanh nghiệp có dữ liệu phát thải minh bạch, đáp ứng đầy đủ các yêu cầu của CBAM sẽ có nhiều lợi thế hơn trong việc duy trì và mở rộng thị phần tại EU.

Biến thách thức thành lợi thế cạnh tranh

Theo Tham tán Thương mại Trần Ngọc Quân, để đáp ứng yêu cầu của CBAM, doanh nghiệp Việt Nam cần ưu tiên xây dựng hệ thống đo lường, báo cáo và thẩm định phát thải (MRV) theo quy định của EU. Đây là điều kiện để doanh nghiệp chứng minh lượng phát thải thực tế, tránh bị áp dụng hệ số phát thải mặc định, vốn thường cao hơn đáng kể và làm gia tăng chi phí tuân thủ.

Bên cạnh việc minh bạch dữ liệu, doanh nghiệp cũng cần thường xuyên cập nhật diễn biến giá chứng chỉ CBAM và theo sát tiến trình hình thành thị trường carbon trong nước để có thể tận dụng cơ chế khấu trừ chi phí carbon khi đáp ứng đủ điều kiện.

Ông Quân cho biết, việc giảm phát thải không chỉ dừng lại ở công tác kiểm kê hay hoàn thiện hồ sơ mà cần bắt đầu từ quá trình sản xuất. Doanh nghiệp cần rà soát toàn bộ quy trình công nghệ, đầu tư đổi mới thiết bị, nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng và tăng tỷ lệ sử dụng năng lượng sạch nhằm giảm lượng phát thải trên mỗi đơn vị sản phẩm.

Tuy nhiên, việc đáp ứng CBAM vẫn đặt ra nhiều thách thức. Không ít doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, chưa hoàn thiện hệ thống kiểm kê khí nhà kính, trong khi việc tính toán và kê khai phát thải theo phương pháp của EU khá phức tạp, đòi hỏi đội ngũ chuyên môn hoặc đơn vị tư vấn có năng lực. Nếu không đáp ứng yêu cầu về dữ liệu, doanh nghiệp sẽ phải áp dụng mức phát thải mặc định của EU, kéo theo chi phí CBAM cao hơn đáng kể.

Đầu tư công nghệ, giảm phát thải và minh bạch dữ liệu là những yêu cầu quan trọng để doanh nghiệp duy trì xuất khẩu sang EU.

Mở cơ hội từ chuyển đổi xanh

75,28 euro/tấn CO₂ là mức giá carbon Liên minh châu Âu (EU) công bố áp dụng cho quý II/2026. Mức giá này là cơ sở để xác định số chứng chỉ CBAM mà các nhà nhập khẩu phải mua đối với hàng hóa thuộc phạm vi điều chỉnh. Điều đó đồng nghĩa với việc chi phí carbon sẽ tác động trực tiếp đến giá thành, năng lực cạnh tranh và khả năng duy trì thị phần của doanh nghiệp xuất khẩu tại thị trường EU.

Theo ông Trần Ngọc Quân, với mức giá carbon hiện hành của EU, các ngành có cường độ phát thải cao như sắt, thép và xi măng sẽ chịu tác động trực tiếp. Trung bình, để sản xuất một tấn thép phát sinh khoảng 2 tấn CO₂. Với giá xuất khẩu khoảng 650 euro/tấn, chi phí carbon có thể làm tăng thêm khoảng 23% chi phí đối với thép xuất khẩu vào EU nếu doanh nghiệp không có giải pháp giảm phát thải hiệu quả.

Tuy nhiên, theo lộ trình của EU, năm 2026 doanh nghiệp mới phải thanh toán tương ứng khoảng 2,5% lượng phát thải thuộc phạm vi CBAM. Tỷ lệ này sẽ tăng lên 5% vào năm 2027, 10% vào năm 2028, 22,5% vào năm 2029 và tăng dần lên 100% vào năm 2034. Theo ông Quân, khoảng thời gian chuyển tiếp này là cơ hội để doanh nghiệp chủ động đầu tư công nghệ, hoàn thiện hệ thống quản trị phát thải và chuẩn bị cho việc CBAM được áp dụng toàn diện.

Tham tán Thương mại Trần Ngọc Quân khuyến nghị, để thích ứng với CBAM, doanh nghiệp cần chủ động chuyển đổi mô hình sản xuất theo hướng xanh và bền vững. Việc đầu tư công nghệ tiết kiệm năng lượng, tăng tỷ lệ sử dụng năng lượng tái tạo, từng bước giảm cường độ phát thải carbon và tham gia các hoạt động của thị trường carbon sẽ giúp doanh nghiệp giảm chi phí tuân thủ trong dài hạn.

Ông nhấn mạnh, cùng với nỗ lực của doanh nghiệp, việc theo dõi sát diễn biến chính sách của EU có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong bối cảnh các quy định về phát triển bền vững liên tục được cập nhật. Thương vụ Việt Nam tại Bỉ kiêm nhiệm EU sẽ tiếp tục cung cấp thông tin, cảnh báo sớm và hướng dẫn doanh nghiệp thông qua các kênh chính thức của Bộ Công Thương cũng như Văn phòng trực tuyến của Thương vụ, góp phần hỗ trợ doanh nghiệp chủ động thích ứng với những thay đổi của thị trường.