Thép Miền Nam: Hiện thực hóa kinh tế tuần hoàn từ sản xuất xanh

Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng xác định định hướng phát triển đất nước giai đoạn 2026-2030 là xác lập mô hình tăng trưởng mới, lấy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực chính; trong đó kinh tế dữ liệu, kinh tế số, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn là những trọng tâm của phương thức sản xuất mới chất lượng cao. Đồng thời, đẩy mạnh chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và chuyển đổi năng lượng.

Trong bối cảnh đó, câu chuyện chuyển đổi xanh tại Công ty TNHH MTV Thép Miền Nam - VNSTEEL (Thép Miền Nam) được hiện thực hóa từ lựa chọn công nghệ, tái sử dụng nguyên liệu, tuần hoàn nước đến kiểm soát phát thải và chuẩn bị cho những yêu cầu ngày càng khắt khe về carbon.

Đưa thép vụn trở lại vòng tuần hoàn tài nguyên

Quyết định số 222/QĐ-TTg ngày 23/1/2025 của Thủ tướng Chính phủ về Kế hoạch hành động quốc gia thực hiện kinh tế tuần hoàn đến năm 2035 đặt mục tiêu sử dụng hiệu quả tài nguyên, tận dụng tối đa nguyên liệu, vật liệu đã qua sử dụng, hạn chế phát sinh chất thải và phát triển các mô hình kinh tế tuần hoàn trong sản xuất, kinh doanh.

Đối với Thép Miền Nam, tư duy tuần hoàn đang được đưa vào nhiều khâu của quá trình sản xuất, bắt đầu từ việc nhìn nhận lại giá trị của những vật liệu trước đây thường được coi là chất thải.

Ông Lê Việt, Tổng giám đốc Thép Miền Nam chia sẻ, điểm đầu tiên của kinh tế tuần hoàn là phải thay đổi cách nhìn về tài nguyên và chất thải. Trong kinh tế tuần hoàn, gần như không có gì đơn thuần là thứ bỏ đi nếu chúng ta có công nghệ và một chuỗi thu hồi, tái chế phù hợp.

Điển hình là thép vụn, thay vì được coi đơn thuần là chất thải cần xử lý, đây có thể trở thành nguyên liệu đầu vào của quá trình luyện thép bằng công nghệ lò điện hồ quang (EAF). Sản phẩm thép sau khi kết thúc vòng đời được thu gom, phân loại, xử lý và đưa trở lại quá trình sản xuất để tạo ra sản phẩm mới.

Tại Thép Miền Nam, công nghệ EAF cho phép sử dụng thép phế làm nguyên liệu chính. Điều này góp phần đưa vật liệu đã qua sử dụng trở lại chu trình sản xuất và giảm nhu cầu sử dụng nguyên liệu nguyên sinh.

Theo ông Lê Việt, khi thép vụn được nhìn nhận như một nguồn nguyên liệu, cả chuỗi giá trị cũng thay đổi. Người thu gom, phân loại, xử lý thép phế không còn đơn thuần thực hiện công việc thu gom phế liệu mà trở thành một mắt xích trong chuỗi kinh tế tuần hoàn.

Tư duy này còn được mở rộng sang các sản phẩm phụ khác của quá trình sản xuất. Đơn cử như xỉ lò, sau khi được thu hồi, xử lý và đáp ứng yêu cầu kỹ thuật, có thể trở thành nguyên liệu cho ngành xi măng, phối trộn với clinker; những thành phần phù hợp sau sàng lọc, xử lý có thể tiếp tục được sử dụng cho các mục đích khác.

“Chất thải hoặc sản phẩm phụ của quá trình sản xuất này có thể trở thành nguyên liệu của một ngành sản xuất khác. Đó chính là logic của kinh tế tuần hoàn”, ông Lê Việt chia sẻ.

Cùng với tuần hoàn vật liệu, doanh nghiệp đang đẩy mạnh tuần hoàn nước. Hiện tỷ lệ tái sử dụng nước trong sản xuất của Thép Miền Nam đạt trên 90%. Hệ thống thu gom, xử lý nước thải tại khu vực bãi phế liệu có công suất 950 m³/ngày đêm và được tích hợp hệ thống quan trắc tự động.

Như vậy, vòng tuần hoàn tại doanh nghiệp được hình thành ở nhiều công đoạn: thép phế quay trở lại lò điện, xỉ được thu hồi làm nguyên liệu cho ngành khác, nước được xử lý để tái sử dụng, trong khi công nghệ và năng lượng tiếp tục được tối ưu theo hướng giảm tiêu hao, giảm phát thải.

Biến tiết kiệm năng lượng thành năng lực cạnh tranh

Với một doanh nghiệp thuộc nhóm sử dụng năng lượng trọng điểm, tiết kiệm năng lượng không chỉ mang ý nghĩa thực hiện trách nhiệm môi trường mà còn liên quan trực tiếp tới chi phí sản xuất.

Theo ông Lê Việt, năng lượng là một trong những bài toán quan trọng nhất của ngành thép bởi vừa chiếm tỷ trọng đáng kể trong chi phí, vừa liên quan trực tiếp tới phát thải. Do đó, sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu quả phải được xem như một phần của năng lực cạnh tranh.

Trên nền tảng dây chuyền sản xuất được thiết kế, chế tạo và lắp đặt bởi Danieli của Italy theo mô hình khép kín từ luyện phôi đến cán thép, Thép Miền Nam đang triển khai nhiều giải pháp nhằm tối ưu năng lượng.

Trong sử dụng điện, doanh nghiệp từng bước thay thế các động cơ hiệu suất thấp IE2 bằng động cơ hiệu suất cao IE3, IE4; lắp đặt biến tần cho hệ thống bơm để công suất vận hành bám sát nhu cầu thực tế.

Một giải pháp khác là tận dụng phôi nóng từ quá trình luyện để đưa trực tiếp sang cán. Việc giảm thời gian và năng lượng cần thiết để gia nhiệt lại phôi vừa giúp tiết giảm chi phí, vừa giảm tiêu hao năng lượng.

Doanh nghiệp cũng chuyển đổi nhiên liệu từ dầu FO sang khí thiên nhiên cho lò nung phôi; sử dụng khí thiên nhiên hỗ trợ quá trình luyện nhằm nâng hiệu suất nhiệt, rút ngắn chu kỳ và giảm tiêu thụ điện. Theo doanh nghiệp, các giải pháp đồng bộ đã giúp tiết kiệm hàng triệu kWh điện mỗi năm.

Không dừng ở đầu tư thiết bị, quản trị năng lượng được xác định là nhiệm vụ thường xuyên. Công ty đã thành lập Ban chỉ đạo quản lý năng lượng, thực hiện kiểm toán năng lượng định kỳ, rà soát những khu vực tiêu thụ lớn để nhận diện điểm còn lãng phí và từng bước hướng tới áp dụng TCVN ISO 50001:2018 về hệ thống quản lý năng lượng.

Song song với đó, kiểm soát môi trường được tích hợp ngay trong dây chuyền sản xuất. Theo ông Lê Việt, quan điểm của doanh nghiệp là bảo vệ môi trường phải được đặt ngay trong công nghệ và quá trình vận hành, thay vì chờ đến cuối dây chuyền mới xử lý.

Hiện hệ thống thu gom khói bụi của Công ty gồm hơn 4.140 túi lọc, công suất hút khoảng 1,56 triệu m³/giờ và hoạt động liên tục. Dữ liệu khí thải được giám sát trực tuyến, kết nối với cơ quan quản lý. Riêng giai đoạn 2017-2020, doanh nghiệp đã đầu tư hơn 42 tỷ đồng để nâng cấp hệ thống xử lý bụi.

“Môi trường, năng lượng, chất lượng sản phẩm và hiệu quả sản xuất phải được giải quyết trong cùng một bài toán”, ông Lê Việt nhấn mạnh.

Sẵn sàng cho cạnh tranh bằng “dấu chân carbon”

Áp lực chuyển đổi xanh đối với ngành thép không chỉ đến từ yêu cầu sử dụng hiệu quả tài nguyên trong nước mà còn từ những thay đổi của thị trường quốc tế. Nếu trước đây doanh nghiệp chủ yếu cạnh tranh bằng chất lượng, giá thành và thời gian giao hàng thì hiện nay lượng phát thải gắn với mỗi sản phẩm ngày càng trở thành một yếu tố quan trọng.

Theo ông Lê Việt, doanh nghiệp không thể chỉ dừng ở việc đáp ứng các quy chuẩn môi trường mà cần tiến tới đo lường phát thải, quản trị năng lượng và xác định dấu chân carbon.

Thép Miền Nam đã hoàn thành báo cáo kiểm kê khí nhà kính năm 2024 đối với phát thải trực tiếp và gián tiếp - Scope 1 và Scope 2. Đây là cơ sở giúp doanh nghiệp nhận diện phát thải phát sinh ở đâu trong quá trình sản xuất, từ đó xác định những công đoạn cần tiếp tục tối ưu.

Yêu cầu này càng trở nên cấp thiết khi Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của Liên minh châu Âu bước vào giai đoạn chính thức từ ngày 1/1/2026, trong đó sắt, thép thuộc nhóm hàng hóa nằm trong phạm vi điều chỉnh.

Theo lãnh đạo Thép Miền Nam, carbon đang dần trở thành một yếu tố của thương mại và cạnh tranh quốc tế. Doanh nghiệp quản trị tốt năng lượng, nguyên liệu và phát thải sẽ có thêm điều kiện tiếp cận những thị trường có tiêu chuẩn cao.

Với đặc thù sản xuất thép bằng lò điện, nguồn điện có ý nghĩa lớn đối với dấu chân carbon của sản phẩm. Vì vậy, Thép Miền Nam đang nghiên cứu, tính toán các phương án tiếp cận nguồn điện xanh thông qua những cơ chế phù hợp của hệ thống điện quốc gia. Việc tăng tỷ lệ điện từ nguồn năng lượng tái tạo được xem là một trong những bước tiếp theo để giảm phát thải.

Tuy nhiên, ông Lê Việt cho rằng chuyển đổi xanh cần được nhìn nhận như một quá trình dài hạn. “Không thể chỉ thay một thiết bị hay thực hiện một dự án là trở thành ‘nhà máy xanh’. Nó phải bắt đầu từ công nghệ, nguyên liệu, năng lượng, quản trị, dữ liệu phát thải và cả nhận thức của người lao động”, ông nói.

Từ thực tế doanh nghiệp, Tổng giám đốc Thép Miền Nam cũng cho rằng cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn đối với nguyên liệu tái chế, vật liệu thứ cấp. Với thép phế, cần xác định rõ điều kiện và tiêu chuẩn để được coi là nguyên liệu đầu vào phục vụ sản xuất. Khi hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn rõ ràng và tiệm cận thông lệ quốc tế, việc thu mua, phân loại, kiểm định và sử dụng thép phế sẽ thuận lợi hơn.

Qua đó, một thị trường nguyên liệu tái chế minh bạch có thể từng bước hình thành, kết nối từ người thu gom, doanh nghiệp phân loại, đơn vị tái chế đến nhà sản xuất thép và những ngành tiếp nhận vật liệu thứ cấp.

Được biết, năm 2025, Thép Miền Nam có 18 sáng kiến, đề tài tiêu biểu được công nhận, trong đó có những giải pháp trực tiếp hướng tới tiết kiệm tài nguyên như tận dụng nước xả đáy bể chứa để tái sử dụng cho hệ thống làm mát, giảm lượng nước cấp mới và cải tiến thiết bị nâng cao hiệu quả dây chuyền.

Theo ông Lê Việt, điều doanh nghiệp hướng tới là từng bước hình thành văn hóa tiết kiệm tài nguyên và đổi mới sáng tạo. Bài toán đặt ra không phải lựa chọn giữa phát triển công nghiệp thép hay bảo vệ môi trường, mà là sản xuất thép bằng công nghệ ngày càng hiện đại, sử dụng ít tài nguyên và năng lượng hơn, tuần hoàn tốt hơn và phát thải thấp hơn.