Hợp tác năng lượng nguyên tử: Nội hàm chiến lược mới trong triển vọng nâng cấp quan hệ Việt Nam – Canada

Lợi thế từ chuỗi giá trị khép kín và năng lực cung ứng nguyên liệu

Sức mạnh hạt nhân của Canada trước hết đến từ nguồn tài nguyên thiên nhiên giàu có và năng lực khai thác quy mô toàn cầu. Tập đoàn Cameco có trụ sở tại Saskatchewan hiện cung cấp khoảng 15% nhu cầu uranium toàn cầu.Hợp đồng dài 9 năm cung ứng khoảng 22 triệu pound uranium, trị giá xấp xỉ 2,6 tỷ USD cho Ấn Độ là minh chứng rõ nét cho năng lực thực hiện hợp đồng quy mô lớn mà Việt Nam có thể tham khảo. Nhờ lợi thế từ Hiệp định CPTPP, uranium nhập khẩu từ Canada vào Việt Nam được hưởng thuế suất 0%, một con số đầy hấp dẫn nếu Việt Nam lựa chọn công nghệ sử dụng uranium tự nhiên không qua làm giàu.

Nhưng Canada không chỉ dừng lại ở xuất khẩu nguyên liệu thô. Tháng 6/2026, Bộ Tài nguyên Thiên nhiên Canada (NRCan) đã chính thức công bố "Chiến lược năng lượng hạt nhân Canada", xác định năng lượng hạt nhân không chỉ là trụ cột năng lượng sạch mà là năng lực công nghiệp quốc gia gắn liền với an ninh năng lượng và xuất khẩu toàn cầu. Trong chuỗi giá trị này, Tập đoàn Năng lượng Nguyên tử Canada (AECL) đóng vai trò chủ sở hữu bản quyền công nghệ lò phản ứng CANDU.

Các cơ sở nghiên cứu trọng điểm của AECL tại Chalk River do Phòng thí nghiệm Hạt nhân Canada (CNL) vận hành, với các khoản đầu tư hàng tỷ USD nhằm phát triển hạ tầng nghiên cứu vật liệu tiên tiến và xử lý chất thải phóng xạ. CNL chính là nơi xuất phát của Lộ trình SMR (SMR Roadmap), văn kiện chiến lược dài hạn đưa Canada trở thành quốc gia đầu tiên trên thế giới định hình bài bản về lò phản ứng mô-đun nhỏ.

Điểm đặc biệt nhất tạo nên sự khác biệt chiến lược của công nghệ CANDU là việc sử dụng nước nặng điều áp và uranium tự nhiên không qua làm giàu. Điều này giúp quốc gia vận hành tránh phụ thuộc vào số ít nước có năng lực làm giàu uranium, giảm thiểu rủi ro địa chính trị.

Về mặt kỹ thuật, công nghệ CANDU mở ra những dư địa lý thuyết đáng chú ý. Điển hình là nghiên cứu về chu trình DUPIC cho phép tái sử dụng nhiên liệu đã qua sử dụng từ các lò phản ứng nước nhẹ (như công nghệ VVER) làm nhiên liệu đầu vào. Xét trên góc độ hạ tầng kỹ thuật, nếu hai cơ sở điện hạt nhân nằm trong khoảng cách địa lý tương đối gần (như khu vực Ninh Thuận), khả năng kết nối chu trình nhiên liệu này trên lý thuyết có thể tạo ra tiềm năng giảm chi phí nhiên liệu và tối ưu hóa khâu xử lý chất thải phóng xạ.

Bên cạnh đó, hệ sinh thái CANDU cũng liên tục cập nhật các thiết kế tiên tiến. Dòng lò thế hệ mới nhất CANDU Monark (công suất 925–1.000 MW, tuổi thọ thiết kế 70 năm) đã được AtkinsRéalis nộp hồ sơ thẩm định lên Cơ quan An toàn hạt nhân Canada (CNSC) vào tháng 4/2026. Thực tiễn triển khai tại một số quốc gia trước đây cho thấy thời gian thi công thực tế của dòng lò CANDU 6 có thể được rút ngắn đáng kể, như dự án Tần Sơn (Trung Quốc) đạt 54 tháng hay Wolsong-3 (Hàn Quốc) đạt 49 tháng, một chỉ số tham chiếu tích cực so với thời gian xây dựng trung bình của ngành. Không dừng lại ở mục tiêu phát điện thuần túy, thiết kế CANDU còn tích hợp khả năng đồng thời sản xuất các đồng vị phóng xạ y tế (Mo-99) và Cobalt-60, hỗ trợ trực tiếp cho công nghệ chiếu xạ khử trùng nông sản xuất khẩu đáp ứng tiêu chuẩn kiểm dịch nghiêm ngặt của các thị trường lớn.

Đối với dòng lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR), Canada đang chứng minh năng lực triển khai hàng đầu khối G7 qua dự án 4 tổ máy SMR tại Darlington (Ontario) công suất 1.200 MW. Lộ trình triển khai thực tế của dự án hướng tới mục tiêu vận hành tổ máy đầu tiên vào năm 2030. Tuy nhiên, công nghệ áp dụng tại Darlington là BWRX-300 của GE Hitachi (Mỹ – Nhật) chứ không phải CANDU SMR. Điều này phản ánh chiến lược làm chủ mọi công nghệ chính của Canada, nhưng cũng bộc lộ bài toán chi phí khi dự toán dự án Darlington đã tăng từ 1 tỷ CAD/mô-đun lên khoảng 7 tỷ CAD, đẩy suất đầu tư SMR lên mức 7.000–12.000 USD/kW. 

Dữ liệu nghiên cứu năng lượng quốc tế cho thấy, thị trường SMR nội địa Canada dự kiến đạt 5,3 tỷ USD/năm giai đoạn 2025–2040, trong khi thị trường toàn cầu ước tính đạt từ 150 tỷ USD đến trên 200 tỷ USD CAD.

Bài học cho Việt Nam: Xây "móng" thể chế và nhân lực trước khi làm "nhà"

Một nhận định nhất quán từ các chuyên gia Canada là: Để phát triển năng lượng hạt nhân, việc xây dựng thể chế, khung pháp lý và đào tạo con người phải đi trước một bước, thậm chí trước cả khi đưa ra quyết định chọn công nghệ.

Canada sở hữu Ủy ban An toàn hạt nhân (CNSC) thuộc hàng nghiêm ngặt nhất thế giới với quy trình Thẩm định thiết kế nhà cung cấp (VDR) 3 giai đoạn. Họ cũng sở hữu mạng lưới đào tạo hạt nhân trải dài tại Humber Polytechnic, Đại học Saskatchewan (Trung tâm An toàn và Cấp phép SMR), Đại học Ontario Tech, Đại học McMaster và Mạng lưới Giáo dục hạt nhân Đại học Canada (UNENE). Tại Trung tâm Fedoruk (Saskatchewan), các nhà khoa học đang phát triển hai hệ thống thử nghiệm quan trọng: cơ sở thử nghiệm hiệu ứng tích hợp để mô phỏng cấp phép và hệ thống vòng thử ăn mòn nhiên liệu ở nhiệt độ, áp suất cao.

Về mặt tài chính, từ tháng 1/2024, Canada đã đưa hạt nhân vào Danh mục Trái phiếu Xanh (Canada Green Bond Framework). Các định chế tài chính xuất khẩu như EDC và BDC từng cấp khoản tín dụng trên 3 tỷ CAD cho Romania xây dựng nhà máy điện hạt nhân Cernavoda.

Trên hành trình định hình khung khổ quan hệ mới mang tính chiến lược hơn, hợp tác năng lượng hạt nhân không còn đơn thuần là câu chuyện kỹ thuật hay thương mại, mà đang mở ra một không gian trao đổi tầm vóc về an ninh năng lượng, phát triển công nghệ cao và xây dựng lòng tin chiến lược giữa hai quốc gia.

Nhìn vào bức tranh toàn cảnh, triển vọng hợp tác Việt Nam - Canada đang gợi mở nhiều không gian kết nối thiết thực và linh hoạt cho chặng đường phía trước. Trước hết là tiềm năng thiết lập các nền tảng pháp lý và thể chế song phương. Việc xem xét, hướng tới một Hiệp định Hợp tác Hạt nhân (NCA) cấp Chính phủ trong tương lai sẽ là chiếc "chìa khóa" mở ra khung khổ cho các trao đổi chuyên sâu về quản lý an toàn, đào tạo nguồn nhân lực và ứng dụng công nghệ hòa bình. Bên cạnh đó, các cơ chế hiện hữu như Ủy ban Hỗn hợp Kinh tế (JEC) hay các MOU hợp tác năng lượng cấp Bộ, cấp tỉnh/bang cũng đang tạo tiền đề thuận lợi để lồng ghép các nội dung hợp tác chuyên ngành này.

Mặt khác, cấu trúc đặc thù của ngành hạt nhân Canada cũng gợi mở phương thức tiếp cận đa tầng linh hoạt: vừa thúc đẩy kênh hợp tác Chính phủ (G2G) với các cơ quan quản lý như AECL, NRCan hay CNSC trong xây dựng tiêu chuẩn, khung pháp lý và đào tạo con người; vừa mở ra kênh kết nối doanh nghiệp (B2B) đối với các giải pháp kỹ thuật, tài chính hay chuỗi cung ứng thương mại.

Đặc biệt, dư địa hợp tác không bị giới hạn trong bất kỳ một công nghệ hay dự án đơn lẻ nào. Sự đa dạng của hệ sinh thái Canada mang đến nhiều lựa chọn tham khảo phong phú: từ bài toán bảo đảm an toàn chuỗi cung ứng nhiên liệu uranium dài hạn, tiếp cận các xu hướng công nghệ lò phản ứng tiên tiến, cho đến cơ hội để các doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ từng bước kết nối vào chuỗi sản xuất linh kiện hạt nhân và SMR toàn cầu.

Năng lượng nguyên tử hòa bình rõ ràng đang mang lại những gợi mở mang tính thời đại cho bài toán chuyển dịch năng lượng và phát triển bền vững. Một hệ sinh thái đồng bộ, giàu kinh nghiệm và cởi mở từ Canada góp phần làm phong phú thêm nội hàm và tạo nguồn năng lượng mới cho bước phát triển tiếp theo trong quan hệ đối tác giữa Việt Nam và Canada.