Xe điện: Lời giải cho “bài toán” năng lượng và phát triển bền vững

Xe điện – ngành công nghiệp mới cần thể chế đồng bộ

Trong bối cảnh Việt Nam đẩy mạnh chuyển dịch năng lượng và thực hiện cam kết phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050, phát triển xe điện đang trở thành một trong những trụ cột quan trọng của tăng trưởng xanh.

Ngày 19/3/2026, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính đã ký ban hành Chỉ thị 09/CT-TTg về việc tăng cường thực hiện tiết kiệm năng lượng, thúc đẩy chuyển dịch năng lượng và phát triển giao thông điện.

Chỉ thị nêu rõ, thời gian qua, tình hình chính trị, kinh tế và an ninh trên thế giới có nhiều biến động phức tạp, xung đột quân sự và căng thẳng địa chính trị tại nhiều khu vực trên thế giới gia tăng, nhất là tại một số khu vực sản xuất và trung chuyển năng lượng lớn của thế giới, tác động trực tiếp đến nguồn cung dầu mỏ, khí đốt và than trên thị trường quốc tế, làm đứt gãy nguồn cung và gây biến động mạnh về giá năng lượng, tạo nhiều thách thức đối với các quốc gia phụ thuộc vào nhập khẩu năng lượng, làm gia tăng rủi ro đối với an ninh năng lượng của nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam.

Do đó, sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả được xác định là một trong những giải pháp quan trọng hàng đầu nhằm giảm thiểu rủi ro về nguồn cung năng lượng, giảm chi phí sản xuất, nâng cao hiệu quả và sức cạnh tranh của nền kinh tế, đồng thời góp phần bảo đảm vững chắc an ninh năng lượng quốc gia và phát triển bền vững với các mục tiêu cụ thể như đến năm 2030 giảm tiêu hao năng lượng tính trên đơn vị GDP ở mức 1 - 1,5%/năm; phấn đấu đạt tỷ lệ tiết kiệm điện tối thiểu đạt 3%/năm đối với các cơ sở sử dụng năng lượng trọng điểm; phấn đấu giảm điện năng dùng cho truyền tải và phân phối trên toàn hệ thống đạt 5,8% vào năm 2030; 100% cơ sở sử dụng năng lượng trọng điểm thực hiện kiểm toán năng lượng định kỳ; 100% cơ sở sử dụng năng lượng trọng điểm áp dụng hệ thống quản lý năng lượng; tối thiểu 50% phương tiện công cộng tại các thành phố chuyển sang dùng xe điện.

Chiều 20/3, Báo Công Thương đã tổ chức tọa đàm Xe điện: Lời giải cho “bài toán” năng lượng và phát triển bền vững. Phát biểu tại tọa đàm, ông Phạm Văn Quân – Phó Cục trưởng Cục Công nghiệp (Bộ Công Thương), cách tiếp cận của cơ quan quản lý đã có sự thay đổi căn bản: “Xe điện không chỉ đơn thuần là một phương tiện hay thiết bị, mà là một ngành công nghiệp mới”.

Chính vì vậy, yêu cầu đặt ra không chỉ là thúc đẩy tiêu dùng, mà phải chuẩn bị đồng bộ về hạ tầng, hành lang pháp lý và thể chế để ngành công nghiệp này có thể vận hành hiệu quả.

Thực tế, trong thời gian qua, Bộ Công Thương đã đẩy nhanh tiến độ xây dựng hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật. Đến cuối năm 2025, đã có hàng chục tiêu chuẩn liên quan đến trụ sạc, trạm sạc và pin được ban hành. Theo yêu cầu của Chính phủ, toàn bộ hành lang pháp lý sẽ tiếp tục được hoàn thiện trong năm 2026.

Tuy nhiên, quá trình triển khai vẫn gặp nhiều vướng mắc, đặc biệt trong phát triển hạ tầng trạm sạc do liên quan đến nhiều lĩnh vực như điện lực, xây dựng, đầu tư. Điều này cho thấy, để xe điện phát triển, cần một hệ sinh thái chính sách đồng bộ, không thể tách rời từng lĩnh vực riêng lẻ.

Một trong những vấn đề được quan tâm là tỷ lệ nội địa hóa trong ngành xe điện. Tuy nhiên, theo ông Phạm Văn Quân, cần nhìn nhận vấn đề này một cách toàn diện hơn.

“Đến năm 2025, tỷ lệ nội địa hóa của VinFast đã đạt khoảng 60% và có thể nâng lên 80% khi nhà máy pin tại Hà Tĩnh đi vào hoạt động”, ông Quân cho biết.

So với nhiều doanh nghiệp FDI trong lĩnh vực ô tô, con số này cho thấy những bước tiến đáng kể. Tuy nhiên, theo đại diện Bộ Công Thương, mục tiêu không chỉ dừng lại ở tỷ lệ nội địa hóa, mà quan trọng hơn là làm chủ công nghệ.

Các công nghệ lõi như động cơ, pin, vật liệu mới đang từng bước được doanh nghiệp trong nước nắm bắt. Đồng thời, hệ thống chính sách cũng đang được điều chỉnh theo hướng khuyến khích phát triển công nghiệp hỗ trợ, đặc biệt là yêu cầu doanh nghiệp FDI phải có sự tham gia của doanh nghiệp Việt trong chuỗi cung ứng nếu muốn hưởng ưu đãi.

Hiện đã có khoảng 700 doanh nghiệp tham gia chuỗi cung ứng của VinFast – một con số cho thấy hệ sinh thái công nghiệp xe điện đang dần hình thành.

Ở góc độ rộng hơn, TS Võ Trí Thành – Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chiến lược thương hiệu và Cạnh tranh nhấn mạnh, xe điện không chỉ là một sản phẩm công nghệ, mà là biểu tượng của trình độ phát triển công nghiệp của một quốc gia: “Ô tô, đặc biệt là ô tô điện, là biểu tượng phản ánh trình độ công nghệ nếu chúng ta thực sự làm chủ và có năng lực sáng tạo”.

Thị trường và hành vi tiêu dùng: Động lực quyết định

Dù chính sách ưu đãi đã được triển khai, thị trường xe điện tại Việt Nam vẫn chưa bùng nổ mạnh mẽ như kỳ vọng. Theo ông Phạm Văn Quân, bên cạnh yếu tố chính sách, cần nhìn nhận vai trò của hành vi tiêu dùng.

Chia sẻ từ trải nghiệm cá nhân, ông cho biết việc chuyển sang sử dụng xe điện giống như bước chuyển từ điện thoại truyền thống sang điện thoại thông minh – ban đầu có thể bỡ ngỡ nhưng sau đó mang lại nhiều tiện ích.

“Thực tế, nhiều người sau khi sử dụng xe điện đều không muốn quay lại xe xăng”, ông nói.

Tuy nhiên, để thị trường phát triển mạnh hơn, cần những giải pháp mang tính đột phá, như ưu tiên sử dụng xe điện trong khu vực công, thúc đẩy vận tải xanh, phát triển tín dụng xanh với lãi suất ưu đãi cho người tiêu dùng.

Ở góc độ chính sách vĩ mô, TS Võ Trí Thành cho rằng chuyển đổi xanh không chỉ là yêu cầu từ cam kết, mà còn là “mệnh lệnh của thị trường”: “Xanh không chỉ là cam kết mà còn là xu thế tất yếu. Nhưng phải dựa vào thị trường, dựa vào cạnh tranh, không bao giờ được quên nền tảng đó”.

Điều này đặt ra yêu cầu chính sách phải linh hoạt, vừa hỗ trợ, vừa tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh.

Một trong những rào cản lớn hiện nay là hạ tầng trạm sạc và hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật. Dù đã có những bước tiến đáng kể, nhưng việc triển khai trên thực tế vẫn cần thời gian để hoàn thiện.

Song song đó, vấn đề an ninh năng lượng và phát thải cũng cần được nhìn nhận một cách tổng thể. Như TS Võ Trí Thành phân tích, xe điện chỉ thực sự “xanh” khi nguồn điện được sản xuất từ năng lượng sạch. Nếu không, việc giảm phát thải chỉ mang tính dịch chuyển từ khu vực này sang khu vực khác.

Ngoài ra, phát triển xe điện còn đòi hỏi nguồn nhân lực chất lượng cao. Đây là ngành công nghiệp mới, liên quan đến nhiều lĩnh vực công nghệ, do đó hệ thống đào tạo cần được cập nhật kịp thời.

Theo các chuyên gia, trong bối cảnh hiện nay, việc thúc đẩy xe điện không chỉ là giải pháp trước mắt, mà còn là cơ hội để Việt Nam nâng cao năng lực công nghiệp, tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Về phía doanh nghiệp, ông Hoàng Hà - Tổng giám đốc VinFast Xe máy điện thị trường Việt Nam, Tập đoàn Vingroup cho hay, ngoài những nỗ lực từ phía nhà sản xuất như VinFast, chúng tôi hy vọng nhà nước hoặc các địa phương sẽ có thêm các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp vận tải và người tiêu dùng chuyển đổi xanh, đặc biệt là các hộ nghèo hoặc những người có hoàn cảnh khó khăn.

Cụ thể, các địa phương cũng nên sớm công bố lộ trình chuyển đổi xanh giống như Hà Nội, TP.Hồ Chí Minh đã làm để người dân và doanh nghiệp không bị động với các kế hoạch của mình.

Ngoài ra, các cơ quan chức năng cũng có thể nghiên cứu thêm về các chính sách ưu đãi phí cầu đường, nới rộng thời gian đăng kiểm lại đối với xe điện để tăng thêm động lực cho người dân, doanh nghiệp chuyển đổi xanh.

Đối với địa phương, ông Nguyễn Quang Huy,  Phó Trưởng phòng Quản lý vận tải, Sở Xây dựng Hà Nội cho biết, thành phố đang từng bước hiện thực hóa mục tiêu chuyển đổi toàn bộ taxi sang xe điện vào năm 2030. Hà Nội đã rà soát khoảng 110 vị trí tiềm năng để phát triển trạm sạc, chủ yếu tập trung tại khu vực nội đô và các vành đai giao thông trọng điểm. 

Ở góc độ rộng hơn, đại diện Sở Xây dựng Hà Nội nhấn mạnh, chuyển đổi phương tiện cần gắn chặt với phát triển giao thông công cộng và kiểm soát phương tiện cá nhân. “Không phải cứ chuyển từ xe xăng sang xe điện, mà cần phát triển vận tải hành khách công cộng như tàu điện, xe buýt, xe buýt mini, hạ tầng xe đạp công cộng để đáp ứng nhu cầu đi lại của người dân”, ông Nguyễn Quang Huy phân tích.

Phát triển xe điện, vì thế, không chỉ là câu chuyện của một ngành, mà là bài toán tổng thể của nền kinh tế – từ thể chế, công nghệ, thị trường đến con người. Nếu tận dụng tốt cơ hội, đây sẽ là một trong những động lực quan trọng giúp Việt Nam tiến nhanh hơn trên con đường tăng trưởng xanh và bền vững.