Bộ trưởng Bộ Công Thương trả lời Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Nghệ An

Cử tri huyện miền núi phía Tây Nghệ An đề nghị các Bộ ngành liên quan nghiên cứu, xem xét lại việc quy hoạch, quy trình xả lũ của các Nhà máy thủy điện trên địa bàn tỉnh Nghệ An có nhiều tác động xấu đến môi trường, vì ngoài việc điều tiết lũ trên các con sông thì các nhà máy thủy điện khi xả gây ngập úng lũ lụt vùng hạ du ảnh hưởng lớn đến cuộc sống của nhân dân vùng bị ảnh hưởng. Trong đó cử tri huyện Kỳ Sơn đề nghị không triển khai dự án thủy điện Mỹ Lý, thủy điện Nậm Mô 1. Đồng thời, cử tri đề nghị các Bộ, ngành chức năng có ý kiến yêu cầu Chủ đầu tư các dự án thủy điện phải có trách nhiệm hỗ trợ, bồi thường cho nhân dân bị thiệt hại do việc xả lũ của các nhà máy thủy điện trong đợt bão lũ vừa qua trên địa bàn tỉnh Nghệ An.

1. Về quy hoạch thủy điện
- Từ năm 2013 đến nay, Bộ Công Thương phối hợp với Ủy ban nhân dân (UBND) các tỉnh có quy hoạch thủy điện rà soát lại quy hoạch thủy điện trên địa bàn từng tỉnh. Đối với tỉnh Nghệ An, qua rà soát, Bộ Công Thương và UBND tỉnh Nghệ An thống nhất loại khỏi quy hoạch 23 dự án thủy điện nhỏ do hiệu quả thấp, ảnh hưởng lớn đến môi trường - xã hội.
- Ngoài ra, trong thời gian vừa qua, thực hiện Chỉ thị số 13-CT/TW ngày 12 tháng 01 năm 2017 của Ban Bí thư về tăng cường lãnh đạo của Đảng đối với công tác quản lý, bảo vệ và phát triển rừng và chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Xuân Phúc tại Thông báo số 191/TB-VPCP ngày 22 tháng 7 năm 2016 của Văn phòng Chính phủ tại Hội nghị về các giải pháp khôi phục rừng bền vững vùng Tây Nguyên nhằm ứng phó với biến đổi khí hậu giai đoạn 2016-2020, Bộ Công Thương đã phối hợp với UBND các tỉnh có dự án thủy điện trên địa bàn, trong đó có tỉnh Nghệ An tổ chức rà soát, đánh giá toàn diện bao gồm cả các dự án đã được phê duyệt và các dự án đang được nghiên cứu, khảo sát để xem xét đưa vào quy hoạch trên cơ sở tuân thủ nghiêm túc các nội dung chỉ đạo của Ban Bí thư Trung ương Đảng và Thủ tướng Chính phủ. Vì vậy đối với các dự án thủy điện trên địa bàn tỉnh Nghệ An, Bộ Công Thương sẽ chỉ đạo các cơ quan chuyên môn của Bộ tiếp tục phối hợp với UBND và các cơ quan chức năng của tỉnh rà soát, nếu không đảm bảo các tiêu chí về môi trường - xã hội sẽ kiên quyết loại khỏi quy hoạch, trên cơ sở đó đề nghị UBND tỉnh thu hồi dự án thủy điện theo thẩm quyền.
2. Về thực hiện Quy trình xả lũ
a) Nguyên tắc chung:
- Trong mùa lũ, chủ sở hữu đập, hồ chứa thủy điện không được tích nước hồ chứa vượt quá mực nước trước lũ (thường thấp hơn mực nước dâng bình thường và được quy định cụ thể trong quy trình vận hành).
- Khi có bản tin dự báo lũ, chủ sở hữu đập, hồ chứa thủy điện phải vận hành xả nước để đưa mực nước hồ chứa từ mực nước trước lũ về mực nước đón lũ (thường thấp hơn mực nước trước lũ và được quy định cụ thể trong quy trình vận hành) để bảo đảm khi lũ về hồ thì hồ chứa có dung tích trống để tham gia cắt/giảm/làm chậm lũ cho vùng hạ du.
- Khi xuất hiện lũ phải duy trì lưu lượng xả nhỏ hơn lưu lượng về hồ để cắt/giảm/làm chậm lũ cho hạ du.
- Trong quá trình lũ, nếu mực nước hồ tăng và đạt cao trình lớn nhất cho phép (thường là mực nước gia cường và cũng được quy định cụ thể trong quy trình vận hành) do trước đó duy trì lưu lượng xả nhỏ hơn lưu lượng về hồ thì tăng lưu lượng xả bằng lưu lượng về hồ để mực nước hồ không vượt quá mực nước lớn nhất cho phép để bảo đảm an toàn cho công trình, lúc này hồ chứa không còn vai trò điều tiết lũ (coi như không có hồ chứa và lưu lượng lũ về hạ du bằng lưu lượng lũ tự nhiên) và cũng không gây lũ nhân tạo làm thiệt hại thêm cho hạ du.
b) Thực tế vận hành các hồ chứa thủy điện trên địa bàn tỉnh Nghệ An
Các chủ đập thủy điện đã thực hiện đúng trách nhiệm của chủ sở hữu đập, hồ chứa thủy điện trong công tác cảnh báo, truyền tin, vận hành hồ chứa trong đó có vận hành xả lũ theo quy trình vận hành được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt. Tuy nhiên, thực tế trong mùa lũ 2018 vẫn còn một số vùng hạ du thủy điện thuộc tỉnh Nghệ An do mưa lũ lớn kéo dài, trên diện rộng (trên sông Cả có hồ chứa thủy điện Bản Vẽ cuối tháng 8 đầu tháng 9 năm 2018) nên ở giai đoạn đầu, hồ chứa thủy điện Bản Vẽ đã thực hiện tốt vai trò cắt, giảm lũ cho hạ du đối với 3 trận lũ trước, tuy nhiên khi xảy ra trận lũ cuối cùng cũng là trận lũ lớn nhất ngay sau khi hồ vừa cắt giảm lũ cho cơn bão số 4 thì khả năng cắt giảm lũ cho hạ du gần như không còn. Việc xảy ra 2 trận lũ trong vòng nửa tháng với lưu lượng đỉnh lũ đặc biệt lớn (trên 4.000 m3/s), tổng lượng lũ của cả 2 trận lũ là trên 3 tỷ m3 nước, gấp 10 lần dung tích phòng lũ cho hạ du của hồ Bản Vẽ thì việc hồ chứa thủy điện Bản Vẽ không thể cắt giảm lũ cho hạ du trong trận lũ cuối là khó tránh khỏi.

3. Về bồi thường, hỗ trợ
a) Về bồi thường:
Quá trình vận hành hồ chứa thủy điện nếu không tuân thủ theo đúng quy trình vận hành hồ chứa và các văn bản quy phạm pháp luật về quản lý an toàn đập, hồ chứa thủy điện do cơ quan có thẩm quyền ban hành, gây thiệt hại cho tổ chức, cá nhân khác thì chủ đầu tư phải phải chịu trách nhiệm và bị xử lý theo đúng quy định của pháp luật hiện hành. Tùy theo mức độ thiệt hại và lỗi của chủ đập, chủ đập thủy điện có thể phải bồi thường theo quy định tại Bộ Luật Dân sự hoặc cá nhân người có trách nhiệm sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự.
b) Về hỗ trợ:
Sau khi kết thúc lũ, các chủ đập thủy điện đã tích cực phối hợp với chính quyền địa phương vùng hạ du trong việc rà soát, hỗ trợ để nhân dân sớm ổn định sinh hoạt, sản xuất.
Cụ thể về hỗ trợ người dân vùng hạ du trong mùa lũ năm 2018 Thủy điện Bản Vẽ: Sau khi kết thúc cơn bão số 4, Công ty Thủy điện Bản Vẽ đã hỗ trợ cho nhân dân bị ảnh hưởng lũ lụt thông qua UBND tỉnh Nghệ An với số tiền 100 triệu đồng; Đối với trận lũ cuối tháng 8 đến đầu tháng 9, để kịp thời chia sẻ khó khăn cho người dân bị thiệt hại do lũ lụt, ngay trong khi xảy ra lũ, Công ty Thủy điện Bản Vẽ đã hỗ trợ 850 suất quà trị giá 120 triệu đồng; Công ty Thủy điện Bản Vẽ đã đề nghị và Tổng công ty Phát điện 1 (GENCO1) hỗ trợ 500 triệu đồng cho nhân dân vùng bị ảnh hưởng lũ lụt (400 triệu đồng cho huyện Tương Dương và 100 triệu đồng cho huyện Con Cuông). Việc hỗ trợ cho người dân vùng bị lũ lụt cũng được thực hiện thông qua các hình thức khác như phối hợp với huyện đoàn Tương Dương tổ chức Tết Trung thu cho các cháu học sinh vùng lũ (trị giá 50 triệu đồng), hỗ trợ huyện Tương Dương sửa lại trường mầm non xã Yên Na 50 triệu đồng; Hỗ trợ gần 100 triệu cho lực lượng tham gia PCTT&TKCN trong những đợt mưa lũ cho huyện Tương Dương và 3 xã Yên Na, Lượng Minh, Xá Lượng. Ngoài ra, GENCO1 đã kêu gọi đóng góp của người lao động trong Tổng công ty, dự kiến sẽ chuyển cho tỉnh Nghệ An 03 tỷ đồng để hỗ trợ nhân dân vùng hạ du Thủy điện Bản Vẽ.
4. Về đề nghị dừng không triển khai dự án thủy điện Mỹ Lý, thủy điện Nậm Mô 1
Chính phủ hai nước Việt Nam và Lào đã xây dựng dự thảo Hiệp định liên Chính phủ Việt Nam - Lào về đầu tư và quản lý vận hành các nhà máy thủy điện Mỹ Lý, Nậm Mô 1 và tiến hành 02 phiên đàm phán. Bộ Công Thương Việt Nam và Bộ Năng lượng & Mỏ Lào đã nhất trí và ký tắt dự thảo cuối cùng của Hiệp định (tháng 09 năm 2016):
- Về phía Việt Nam, Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Xuân Phúc thay mặt Chính phủ ký Nghị quyết số 87/NQ-CP ngày 05/10/2016 thông qua nội dung Hiệp định và ủy quyền cho Lãnh đạo Bộ Công Thương thay mặt Chính phủ ký Hiệp định.
- Về phía Lào, sau khi thống nhất nội dung dự thảo Hiệp định, Bộ Năng lượng và Mỏ Lào cho biết, phía Lào phải tiếp tục xin ý kiến của Ủy ban Thường vụ Quốc hội theo quy định. Phía Lào đã yêu cầu Chủ đầu tư Dự án thực hiện báo cáo đánh giá bổ sung về tác động môi trường của phần Dự án trên lãnh thổ Lào để xem xét, quyết định trước khi ký Hiệp định. Thực hiện yêu cầu này, Chủ đầu tư Dự án đã trình Bộ Năng lượng và Mỏ Lào báo cáo đánh giá tác động môi trường xã hội (đã nộp hồ sơ và có giấy biên nhận ngày số 074/ASA ngày 29/9/2016 từ phía Lào).
- Trong các cuộc họp triển khai Bản ghi nhớ giữa Chính phủ Việt Nam và Chính phủ Lào về hợp tác trong lĩnh vực điện năng được ký ngày 05 tháng 10 năm 2016 tại Viêng Chăn, phía Việt Nam luôn đề nghị phía Lào sớm có ý kiến chính thức về việc ký kết Hiệp định, tuy nhiên cho đến nay, phía Lào vẫn chưa có phản hồi. Do vậy hiện tại, khả năng ký Hiệp định phụ thuộc vào phía Lào.
- Đến thời điểm hiện nay, Hiệp định Liên Chính phủ Việt Nam - Lào về đầu tư và quản lý vận hành các Dự án thủy điện Mỹ Lý và Nậm Mô 1 vẫn chưa được phía Lào xem xét để ký chính thức, do đó Chủ đầu tư các Dự án thủy điện Mỹ Lý và Nậm Mô 1 chưa thể triển khai thực hiện công tác giải phóng mặt bằng di dân tái định cư khu vực xây dựng công trình. Do đặc thù của Dự án nằm trên biên giới giữa Việt Nam và Lào, do vậy Chính phủ hai nước phải ký Hiệp định hợp tác về phát triển dự án thủy điện. Hiện nay đang chờ phía Lào hoàn tất thủ tục và ấn định thời gian cụ thể để tiến hành ký Hiệp định.
Đây là Dự án đã được Chính phủ hai nước Việt Nam, Lào thống nhất, thỏa thuận đầu tư. Vì vậy, để dừng khảo sát đầu tư dự án thủy điện Mỹ Lý và Nậm Mô 1 thì cần phải báo cáo Chính phủ hai nước xem xét, quyết định.