Một số nội dung của Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ: “Nghiên cứu, rà soát tình hình thực thi Hiệp định Thương mại hàng hóa ASEAN - Ấn Độ và đề xuất giải pháp thúc đẩy xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam sang thị trường Ấn Độ”
Trong bối cảnh kinh tế thế giới tiếp tục biến động, xu hướng bảo hộ thương mại gia tăng và các biện pháp phi thuế quan ngày càng được sử dụng phổ biến, việc tận dụng hiệu quả các hiệp định thương mại tự do (FTA) có ý nghĩa quan trọng đối với mục tiêu đa dạng hóa thị trường xuất khẩu và nâng cao năng lực cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam. Trong đó, Hiệp định Thương mại hàng hóa ASEAN - Ấn Độ (AITIGA), có hiệu lực từ năm 2010, là khuôn khổ hợp tác thương mại quan trọng, góp phần thúc đẩy trao đổi hàng hóa giữa ASEAN và Ấn Độ thông qua cắt giảm thuế quan, tạo thuận lợi thương mại và tăng cường liên kết kinh tế khu vực.
Sau hơn 15 năm thực thi, AITIGA đã tạo động lực tích cực cho thương mại giữa Việt Nam và Ấn Độ. Tuy nhiên, hiệu quả tận dụng Hiệp định vẫn chưa tương xứng với tiềm năng; đồng thời, việc ASEAN và Ấn Độ đang tiến hành rà soát, nâng cấp AITIGA đặt ra yêu cầu cần đánh giá toàn diện quá trình thực thi Hiệp định, nhận diện những khó khăn, vướng mắc và đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả khai thác thị trường Ấn Độ trong giai đoạn mới. Xuất phát từ yêu cầu đó, Vụ Phát triển thị trường nước ngoài đã triển khai thực hiện Đề tài khoa học cấp Bộ "Nghiên cứu, rà soát tình hình thực thi Hiệp định Thương mại hàng hóa ASEAN - Ấn Độ và đề xuất giải pháp thúc đẩy xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam sang thị trường Ấn Độ"
- Mục tiêu và nội dung nghiên cứu
Đề tài tập trung nghiên cứu tổng quan thị trường Ấn Độ, đánh giá quá trình thực thi Hiệp định AITIGA và phân tích thực trạng thương mại Việt Nam - Ấn Độ sau hơn 15 năm Hiệp định có hiệu lực. Trên cơ sở đó, nhóm nghiên cứu đánh giá mức độ tận dụng các cam kết của Hiệp định, nhận diện các rào cản đối với hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam, đồng thời nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế và đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả khai thác thị trường Ấn Độ, phục vụ công tác hoạch định chính sách và quá trình ASEAN - Ấn Độ rà soát, nâng cấp AITIGA.
- Kết quả nghiên cứu chủ yếu
Kết quả nghiên cứu cho thấy Ấn Độ là một trong những thị trường có tiềm năng lớn đối với hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam. Với quy mô kinh tế lớn, tốc độ tăng trưởng cao, dân số đông và nhu cầu nhập khẩu ngày càng đa dạng, Ấn Độ đang trở thành một trong những thị trường trọng điểm của Việt Nam tại khu vực Nam Á.
Quan hệ thương mại Việt Nam – Ấn Độ đã có bước phát triển mạnh mẽ trong thời gian qua. Nếu như năm 2010, kim ngạch thương mại song phương mới đạt khoảng 2,7 tỷ USD thì đến năm 2024 đã đạt gần 15 tỷ USD và năm 2025 đạt khoảng 16,4 tỷ USD, tăng hơn 6 lần sau 15 năm. Trong đó, xuất khẩu của Việt Nam sang Ấn Độ tăng từ khoảng 1,2 tỷ USD năm 2010 lên khoảng 9,06 tỷ USD năm 2024 và khoảng 10,3 tỷ USD năm 2025.
Cơ cấu hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam sang Ấn Độ ngày càng đa dạng hơn, trong đó nhóm hàng công nghiệp chế biến, chế tạo chiếm tỷ trọng lớn. Các mặt hàng xuất khẩu chủ lực gồm điện thoại và linh kiện, máy vi tính và linh kiện điện tử, máy móc thiết bị, hóa chất, cao su, hạt tiêu, thủy sản, gỗ và sản phẩm gỗ. Việt Nam đồng thời duy trì trạng thái xuất siêu sang thị trường Ấn Độ trong nhiều năm liên tiếp.
Kết quả nghiên cứu cũng chỉ ra rằng Hiệp định Thương mại hàng hóa ASEAN – Ấn Độ (AITIGA) đã góp phần quan trọng trong việc thúc đẩy thương mại giữa ASEAN và Ấn Độ nói chung, giữa Việt Nam và Ấn Độ nói riêng thông qua việc cắt giảm thuế quan và tạo lập môi trường thuận lợi hơn cho thương mại hàng hóa. Tuy nhiên, mức độ tận dụng các ưu đãi từ Hiệp định của doanh nghiệp Việt Nam còn chưa tương xứng với tiềm năng.
Một trong những kết quả quan trọng của Đề tài là đã làm rõ khoảng cách giữa các cam kết ưu đãi trong AITIGA với khả năng tận dụng trên thực tế của doanh nghiệp Việt Nam. Nghiên cứu cho thấy, mặc dù thuế quan đối với nhiều nhóm hàng đã được cắt giảm đáng kể theo cam kết của Hiệp định, hiệu quả tận dụng ưu đãi còn chịu tác động lớn từ các biện pháp phi thuế quan, yêu cầu kỹ thuật, quy định về xuất xứ và năng lực thích ứng của doanh nghiệp. Đây được xem là vấn đề quan trọng cần được xử lý trong cả quá trình thực thi và rà soát, nâng cấp Hiệp định AITIGA hiện nay.
Đề tài xác định ba nhóm khó khăn chủ yếu ảnh hưởng đến việc tận dụng Hiệp định AITIGA.
Thứ nhất, các rào cản từ phía Ấn Độ, bao gồm các biện pháp SPS, TBT, quy định về tiêu chuẩn kỹ thuật, thủ tục kiểm tra chất lượng, yêu cầu chứng nhận và các biện pháp phòng vệ thương mại ngày càng được sử dụng nhiều hơn.
Thứ hai, các hạn chế từ phía doanh nghiệp Việt Nam như năng lực đáp ứng quy tắc xuất xứ còn hạn chế, mức độ hiểu biết về Hiệp định AITIGA chưa đồng đều, khả năng đáp ứng các yêu cầu kỹ thuật của thị trường Ấn Độ còn yếu, đặc biệt đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa.
Thứ ba, các khó khăn liên quan đến logistics, kết nối vận tải, chi phí giao dịch và khả năng tiếp cận thông tin thị trường cũng ảnh hưởng đáng kể đến hiệu quả xuất khẩu.
Đề tài cũng phân tích bối cảnh ASEAN và Ấn Độ đang tiến hành rà soát, nâng cấp Hiệp định AITIGA và nhận định rằng trọng tâm của quá trình đàm phán trong thời gian tới sẽ không chỉ là vấn đề cắt giảm thuế quan mà ngày càng tập trung vào các nội dung liên quan đến quy tắc xuất xứ, tạo thuận lợi thương mại, các biện pháp phi thuế quan và cơ chế thực thi. Đây là những vấn đề có tác động trực tiếp đến khả năng tiếp cận thị trường và năng lực cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam tại Ấn Độ.
Trên cơ sở đó, Đề tài đã đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ đối với Nhà nước, hiệp hội ngành hàng và doanh nghiệp. Trong đó nhấn mạnh yêu cầu chủ động tham gia quá trình rà soát, nâng cấp Hiệp định AITIGA nhằm bảo đảm lợi ích của Việt Nam; tăng cường xử lý các rào cản phi thuế quan; nâng cao hiệu quả cung cấp thông tin thị trường; phát huy vai trò của hiệp hội ngành hàng trong hỗ trợ doanh nghiệp; đồng thời nâng cao năng lực đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật, quản trị rủi ro và xây dựng chiến lược tiếp cận thị trường dài hạn của doanh nghiệp Việt Nam.
Các kết quả nghiên cứu của Đề tài có thể được sử dụng làm tài liệu tham khảo phục vụ công tác hoạch định chính sách, xây dựng chương trình phát triển thị trường, hỗ trợ doanh nghiệp và tham gia đàm phán, rà soát các cam kết trong khuôn khổ Hiệp định AITIGA thời gian tới.
- Đóng góp của Đề tài
Đề tài đã hoàn thành các mục tiêu nghiên cứu đề ra, góp phần làm rõ thực trạng thực thi Hiệp định AITIGA, đánh giá toàn diện các cơ hội và thách thức đối với hoạt động xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam sang thị trường Ấn Độ, đồng thời đề xuất hệ thống giải pháp và kiến nghị có cơ sở khoa học và thực tiễn.
Kết quả nghiên cứu cho thấy Hiệp định AITIGA tiếp tục là một trong những khuôn khổ hợp tác thương mại quan trọng giữa ASEAN và Ấn Độ, tạo nhiều cơ hội cho hàng hóa Việt Nam tiếp cận thị trường rộng lớn này. Tuy nhiên, trong bối cảnh các rào cản phi thuế quan ngày càng gia tăng và Hiệp định đang được rà soát, nâng cấp, việc nâng cao hiệu quả tận dụng Hiệp định AITIGA đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa cơ quan quản lý nhà nước, hiệp hội ngành hàng và cộng đồng doanh nghiệp.
Các kết quả và kiến nghị của Đề tài không chỉ có giá trị tham khảo đối với công tác nghiên cứu, hoạch định chính sách và đàm phán quốc tế, mà còn có ý nghĩa thực tiễn trong việc hỗ trợ doanh nghiệp khai thác hiệu quả hơn thị trường Ấn Độ, góp phần đa dạng hóa thị trường xuất khẩu, nâng cao năng lực cạnh tranh và thúc đẩy tăng trưởng xuất khẩu bền vững của Việt Nam trong giai đoạn tới.
