Hoàn thiện kiểm kê khí nhà kính và cơ chế phân bổ hạn ngạch

Kiểm kê khí nhà kính: Nền tảng vận hành thị trường carbon

Trong hai ngày 29–30/6, Cục Biến đổi khí hậu (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) tổ chức hội thảo về tăng cường năng lực hệ thống báo cáo kiểm kê khí nhà kính cấp cơ sở và giảm phát thải trong các lĩnh vực nhiệt điện, xi măng và sắt thép. Hội thảo diễn ra trong bối cảnh Việt Nam đang thúc đẩy lộ trình xây dựng thị trường carbon, bao gồm hoàn thiện hệ thống đo đạc – báo cáo – thẩm định (MRV), phân bổ hạn ngạch phát thải và hình thành cơ chế giao dịch tín chỉ carbon.

Toàn cảnh hội thảo. Ảnh: Nguyễn Hạnh

Trước đó, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định 263/QĐ-TTg phê duyệt tổng hạn ngạch phát thải khí nhà kính giai đoạn thí điểm 2025–2026. Bộ Nông nghiệp và Môi trường tiếp tục ban hành Quyết định 699/QĐ-BNNMT phân bổ hạn ngạch cho 110 cơ sở thuộc ba ngành phát thải lớn gồm nhiệt điện, xi măng và sắt thép.

Đáng chú ý, cùng thời điểm hội thảo, Sàn giao dịch carbon trong nước chính thức được khai trương, đánh dấu bước khởi động quan trọng của thị trường carbon tại Việt Nam. Theo TS. Lương Quang Huy, Trưởng phòng Quản lý phát thải khí nhà kính và Bảo vệ tầng ozon, Cục Biến đổi khí hậu, dù khung pháp lý và công cụ kỹ thuật đã cơ bản hình thành, nền tảng cốt lõi của thị trường carbon vẫn là dữ liệu kiểm kê khí nhà kính tại cấp cơ sở. Nếu dữ liệu thiếu chính xác hoặc không đồng nhất, hệ thống giao dịch hạn ngạch và tín chỉ carbon sẽ khó vận hành hiệu quả.

Giai đoạn thí điểm 2025–2026 có 110 cơ sở tham gia, gồm 34 nhà máy nhiệt điện, 25 cơ sở sản xuất sắt thép và 51 cơ sở xi măng. Các bộ, ngành đang phối hợp hoàn thiện phương pháp tính toán phát thải, bảo đảm thống nhất giữa các lĩnh vực. Hệ thống kiểm kê khí nhà kính cấp cơ sở không chỉ là yêu cầu kỹ thuật mà còn là công cụ quản lý phát thải trong giai đoạn mới. Trong khuôn khổ các chương trình hợp tác quốc tế, Việt Nam đang tập trung hoàn thiện năng lực MRV, xây dựng cơ sở dữ liệu phát thải và nâng cao khả năng giảm phát thải tại các ngành có cường độ phát thải cao.

TS. Lương Quang Huy nhấn mạnh, mục tiêu của kiểm kê khí nhà kính không chỉ là tuân thủ quy định, mà còn giúp doanh nghiệp xác định rõ “dấu chân phát thải” trong toàn bộ chuỗi sản xuất, từ đó xây dựng lộ trình giảm phát thải phù hợp với điều kiện thực tế.

Các tổ chức quốc tế cũng đánh giá Việt Nam đang đi đúng hướng khi đồng thời triển khai kiểm kê khí nhà kính, chuẩn bị vận hành thị trường carbon và xây dựng cơ chế giao dịch hạn ngạch. Bà Akiko Ashii, đại diện Cơ quan Hợp tác quốc tế Nhật Bản (JICA) tại Việt Nam nhận định, xu hướng giảm phát thải carbon là không thể đảo ngược, trong đó đo lường và báo cáo phát thải chính xác ở cấp cơ sở là điều kiện tiên quyết để doanh nghiệp tham gia thị trường carbon trong tương lai.

Hướng tới thống nhất hệ thống pháp lý về khí nhà kính

Tại hội thảo, ông Lương Đức Long, Phó Chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hiệp hội Xi măng Việt Nam cho biết, quá trình phân bổ hạn ngạch phát thải đang cho thấy một số bất cập so với thực tế sản xuất. Theo phản ánh, có sự chênh lệch đáng kể giữa hạn ngạch được phân bổ và lượng phát thải thực tế. Một số doanh nghiệp chỉ được phân bổ khoảng 50–70% nhu cầu phát thải, trong khi mức vận hành ngành xi măng hiện đạt khoảng 80–90% công suất thiết kế. Dữ liệu ngành cho thấy, có doanh nghiệp phát thải khoảng 1 triệu tấn CO₂/năm nhưng hạn ngạch giai đoạn 2025–2026 chỉ được phân bổ khoảng 500.000–700.000 tấn.

Hiệp hội Xi măng Việt Nam kiến nghị hoàn thiện cơ chế phân bổ hạn ngạch khí nhà kính theo hướng linh hoạt hơn. Ảnh: Dũng Minh

Hiệp hội Xi măng Việt Nam cho rằng, nhiều quốc gia áp dụng phương pháp dựa trên hệ số phát thải chuẩn của ngành kết hợp dữ liệu sản lượng thực tế để phân bổ linh hoạt hơn, tránh tình trạng cứng nhắc. Ngoài ra, sự khác biệt về công nghệ giữa các doanh nghiệp cũng tạo ra chênh lệch lớn. Các đơn vị đầu tư sớm vào công nghệ sạch có cường độ phát thải thấp hơn, trong khi doanh nghiệp sử dụng công nghệ cũ gặp nhiều áp lực nếu áp dụng cùng một mức giảm.

Giải đáp kiến nghị của Hiệp hội Xi măng Việt Nam, TS. Lương Quang Huy cho biết, hiện có hai cách tiếp cận trong phân bổ hạn ngạch khí nhà kính. Thứ nhất là phương pháp dựa trên lịch sử phát thải, đang được áp dụng trong giai đoạn thí điểm 2025–2026. Theo đó, số liệu phát thải năm 2024 là cơ sở phân bổ cho giai đoạn tiếp theo, đồng thời tính đến định hướng tăng trưởng của từng ngành. Theo đó, ngành xi măng được tính tăng trưởng khoảng 10%/năm, ngành sắt thép khoảng 19,6%, trong khi ngành nhiệt điện thấp hơn, nhằm bảo đảm phù hợp mục tiêu tăng trưởng kinh tế.

Thứ hai là phương pháp phân bổ theo cường độ phát thải trên đơn vị sản phẩm, đang được nhiều quốc gia áp dụng. Tuy nhiên, Việt Nam chưa thể áp dụng ngay do sự chênh lệch lớn về công nghệ giữa các doanh nghiệp. Nếu áp dụng đồng loạt, doanh nghiệp có công nghệ hiện đại sẽ dễ đáp ứng, trong khi doanh nghiệp sử dụng công nghệ cũ sẽ gặp nhiều khó khăn trong ngắn hạn.

Cũng theo TS. Lương Quang Huy, hiện nay, có khoảng 28 đơn vị thẩm định được công nhận theo tiêu chuẩn quốc tế trong lĩnh vực kiểm kê khí nhà kính. Danh sách được công bố trên hệ thống của Văn phòng Công nhận chất lượng quốc gia (BoA). Với khoảng 110 cơ sở thí điểm, số lượng đơn vị thẩm định hiện được đánh giá là đáp ứng nhu cầu. Thời gian thực hiện thẩm định trung bình từ 2 tuần đến 1 tháng tùy quy mô cơ sở.

Cơ quan quản lý cũng phân biệt rõ giữa hệ thống quan trắc môi trường tự động (CMS/CEMS) và kiểm kê khí nhà kính. CMS đo dữ liệu thời gian thực tại nguồn thải, trong khi kiểm kê khí nhà kính là hoạt động tính toán theo chu kỳ năm dựa trên dữ liệu sản xuất và tiêu thụ nhiên liệu. TS. Lương Quang Huy cho hay, hệ thống báo cáo kiểm kê khí nhà kính trực tuyến đang được hoàn thiện, cho phép doanh nghiệp thực hiện toàn bộ quy trình từ nhập liệu đến nộp báo cáo. Hệ thống sẽ kết nối liên thông giữa doanh nghiệp, bộ ngành và địa phương.

Doanh nghiệp có thể điều chỉnh số liệu nếu phát hiện sai sót, thông qua văn bản giải trình kèm cập nhật dữ liệu. Báo cáo được thực hiện theo chu kỳ và phải bảo đảm đúng thời hạn quy định. Cơ quan quản lý cũng lưu ý việc không nộp báo cáo đúng hạn sẽ bị xử lý theo Nghị định 45 về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực môi trường.

Cục Biến đổi khí hậu cho hay, hiện hệ thống quy định liên quan đến kiểm kê khí nhà kính và thị trường carbon đang được ban hành qua nhiều nghị định, thông tư khác nhau, gây khó khăn cho doanh nghiệp trong quá trình thực hiện. Trong thời gian tới, các quy định sẽ được rà soát, hợp nhất thành một bộ khung thống nhất nhằm đơn giản hóa thủ tục, giảm chồng chéo và tăng tính khả thi. Mục tiêu là xây dựng một hệ thống pháp lý tích hợp, bao gồm kiểm kê khí nhà kính, phân bổ hạn ngạch và vận hành thị trường carbon, đồng thời được số hóa trên nền tảng trực tuyến. Đây được xác định là giai đoạn quan trọng trong quá trình hoàn thiện thị trường carbon Việt Nam, bảo đảm vừa thực hiện cam kết quốc tế về giảm phát thải, vừa duy trì ổn định sản xuất kinh doanh và mục tiêu tăng trưởng kinh tế.