Thiết lập cơ chế cảnh báo sớm, gia tăng cơ hội tiếp cận thị trường RCEP

Thách thức mới đối với doanh nghiệp 

Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP) được ký ngày 15/11/2020 giữa 10 quốc gia ASEAN và 5 đối tác gồm Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Australia và New Zealand, chính thức có hiệu lực từ ngày 1/1/2022. RCEP tạo khuôn khổ hợp tác kinh tế khu vực có quy mô lớn, kết nối các nền kinh tế ở những trình độ phát triển khác nhau, đồng thời hài hòa một số quy tắc thương mại, đặc biệt là quy tắc xuất xứ.

Một trong những điểm đáng chú ý của RCEP là cơ chế cộng gộp xuất xứ. Theo đó, nguyên liệu đã đáp ứng quy tắc xuất xứ RCEP từ một nước thành viên có thể được sử dụng trong quá trình sản xuất tại nước thành viên khác theo các điều kiện của Hiệp định. Cơ chế này tạo thuận lợi cho doanh nghiệp tổ chức chuỗi cung ứng và khai thác nguồn nguyên liệu trong khu vực. 

Hiệp định RCEP tạo thuận lợi cho doanh nghiệp tham gia vào chuỗi cung ứng khu vực.

Đối với doanh nghiệp Việt Nam, Hiệp RCEP mở rộng cơ hội nhằm đa dạng hóa thị trường và nguồn cung, tăng khả năng tham gia chuỗi giá trị khu vực. Song, cùng với những thuận lợi đó là yêu cầu ngày càng cao về năng lực tuân thủ, quản trị xuất xứ và khai thác cam kết theo từng sản phẩm cụ thể. Đặc biệt, xu hướng sử dụng các biện pháp phòng vệ thương mại từ thị trường RCEP đồng thời đang đặt ra những thách thức mới đối với doanh nghiệp. 

Luật sư Lê Hồng Phúc, Cố vấn cấp cao Công ty Luật Rajah&Tann LCT cho rằng, khó khăn lớn nhất đối với doanh nghiệp Việt Nam, đặc biệt là doanh nghiệp vừa và nhỏ, không chỉ nằm ở việc đáp ứng các yêu cầu về chất lượng sản phẩm mà còn ở khả năng chứng minh sự tuân thủ trong toàn bộ chuỗi cung ứng. Theo đó, doanh nghiệp phải quản lý đầy đủ thông tin về nguồn gốc nguyên liệu, quá trình sản xuất, nhà cung cấp, chất lượng sản phẩm và các yêu cầu liên quan đến môi trường. Khi dữ liệu chưa đầy đủ hoặc thiếu đồng bộ, chi phí kiểm nghiệm, chứng nhận và hoàn thiện hồ sơ có thể trở thành gánh nặng tương đối lớn đối với doanh nghiệp.

Cùng với đó, trước "làn sóng" điều tra phòng vệ thương mại, những thách thức trong quá trình tận dụng RCEP càng trở nên rõ nét. Theo Luật sư Lê Hồng Phúc, việc không đáp ứng yêu cầu của thị trường nhập khẩu có thể khiến hàng hóa bị chậm thông quan, từ chối nhập khẩu, phát sinh chi phí, khiếu nại hoặc trách nhiệm bồi thường theo hợp đồng. Ngay cả khi hàng hóa đã đáp ứng quy tắc xuất xứ để được hưởng ưu đãi thuế quan RCEP, các biện pháp chống bán phá giá, chống trợ cấp và tự vệ vẫn có thể làm tăng chi phí hoặc hạn chế khả năng tiếp cận thị trường.

Đáng chú ý, Luật sư Lê Hồng Phúc nêu, thách thức lớn nhất đối với hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam không chỉ là nguy cơ bị áp thuế bổ sung mà còn nằm ở chi phí pháp lý, chi phí tuân thủ và sự bất định trong khả năng tiếp cận thị trường.

Trước hết, doanh nghiệp có thể phải đối mặt với các cuộc điều tra chống bán phá giá, chống trợ cấp và tự vệ tại thị trường nhập khẩu. Trong những vụ việc này, doanh nghiệp thường phải cung cấp khối lượng lớn dữ liệu về giá bán, chi phí sản xuất, cơ cấu doanh thu, nguồn nguyên liệu và hoạt động xuất khẩu. Nếu hồ sơ kế toán không đầy đủ, dữ liệu không nhất quán hoặc doanh nghiệp không hợp tác đúng thời hạn, khả năng bảo vệ quyền lợi của mình có thể bị ảnh hưởng đáng kể.

Bên cạnh đó, rủi ro phòng vệ thương mại không chỉ phụ thuộc vào hành vi của từng doanh nghiệp mà còn liên quan đến đặc điểm của toàn ngành hàng. Khi kim ngạch xuất khẩu tăng nhanh, hàng hóa tập trung vào một số thị trường hoặc một số mặt hàng, nguy cơ phát sinh tranh chấp thương mại và điều tra có thể gia tăng. Ngay cả khi doanh nghiệp không vi phạm pháp luật, việc bị điều tra vẫn có thể làm tăng chi phí giao dịch, kéo dài thời gian giao hàng và khiến đối tác thận trọng hơn trong việc ký kết hợp đồng.

Chủ động quản trị rủi ro toàn chuỗi cung ứng

Trước những khó khăn đặt ra từ việc gia tăng sử dụng biện pháp phòng vệ thương mại của thị trường, việc thiết lập cơ chế cảnh báo sớm, theo dõi diễn biến nhập khẩu tại các thị trường trọng điểm là yêu cầu cần thiết đối với doanh nghiệp. Đồng thời, doanh nghiệp cần chuẩn hóa dữ liệu kế toán, lưu giữ hồ sơ có khả năng truy xuất và chủ động phối hợp với cơ quan quản lý, chuyên gia pháp lý khi nhận được yêu cầu điều tra, thay vì chỉ bắt đầu ứng phó khi biện pháp phòng vệ thương mại đã được áp dụng.

Quản trị xuất xứ cần được thực hiện minh bạch, đầy đủ và xuyên suốt quá trình sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp.

Luật sư Lê Hồng Phúc nhấn mạnh, doanh nghiệp cần đặc biệt chú ý đến tính minh bạch của xuất xứ hàng hóa và chuỗi cung ứng. Việc sử dụng nguyên liệu nhập khẩu không tự thân là hành vi vi phạm, nhưng doanh nghiệp phải khai báo chính xác và lưu giữ chứng từ theo quy định áp dụng.

Ngoài ra, yêu cầu đặt ra với doanh nghiệp đó là cần phân biệt quy tắc xuất xứ ưu đãi để hưởng thuế quan RCEP với quy tắc xác định xuất xứ phục vụ điều tra phòng vệ thương mại hoặc các mục đích pháp lý khác. Việc hàng hóa đáp ứng quy tắc xuất xứ RCEP không đồng nghĩa với việc đương nhiên được miễn trừ các biện pháp phòng vệ thương mại. Do đó, quản trị xuất xứ cần được thực hiện minh bạch, đầy đủ và xuyên suốt quá trình sản xuất, kinh doanh.

Đối với hồ sơ xuất xứ, doanh nghiệp cần xác định chính xác quy tắc áp dụng cho từng mặt hàng, quản lý chặt chẽ chứng từ nguyên liệu, quá trình sản xuất và thực hiện đúng thủ tục chứng nhận xuất xứ. Trường hợp sử dụng cơ chế cộng gộp của RCEP, doanh nghiệp bắt buộc phải có chứng từ chứng minh nguyên liệu đáp ứng điều kiện xuất xứ ngay từ khâu mua hàng. Đây là cơ sở quan trọng để chứng minh tính hợp lệ của xuất xứ hàng hóa khi cơ quan có thẩm quyền hoặc đối tác yêu cầu.

Một nội dung khác cần được chú trọng là rà soát hợp đồng thương mại quốc tế nhằm phân định rõ trách nhiệm pháp lý giữa các bên. Hợp đồng cần quy định cụ thể trách nhiệm cung cấp chứng từ xuất xứ, chi phí kiểm nghiệm, chi phí chứng nhận và phương án xử lý trong trường hợp hàng hóa bị từ chối nhập khẩu, không được hưởng ưu đãi thuế quan hoặc quy định của thị trường nhập khẩu có sự thay đổi.

Đặc biệt, Luật sư Lê Hồng Phúc nêu khuyến nghị, doanh nghiệp cần lựa chọn cơ chế giải quyết tranh chấp phù hợp và chuẩn bị phương án ứng phó với các vụ việc phòng vệ thương mại. Trong hợp đồng, cần xác định rõ luật áp dụng, tòa án hoặc trọng tài có thẩm quyền, cùng phương thức thương lượng, hòa giải khi phát sinh tranh chấp. Mặt khác, doanh nghiệp cần phân biệt cơ chế giải quyết tranh chấp thương mại giữa các doanh nghiệp với cơ chế giải quyết tranh chấp theo RCEP. Theo đó, cơ chế giải quyết tranh chấp của Hiệp định được thiết kế dành riêng cho tranh chấp giữa các quốc gia thành viên, không phải cơ chế để doanh nghiệp trực tiếp khởi kiện khi xảy ra vi phạm hợp đồng. Vì vậy, việc quy định rõ phương thức giải quyết tranh chấp trong hợp đồng thương mại quốc tế có ý nghĩa quan trọng đối với quá trình bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp.

Bên cạnh việc hoàn thiện hồ sơ, hợp đồng và quy trình tuân thủ, doanh nghiệp phải chủ động lưu giữ dữ liệu kinh doanh, theo dõi thông tin cảnh báo sớm từ Cục Phòng vệ thương mại, Bộ Công Thương, hiệp hội ngành hàng và phối hợp với cơ quan có thẩm quyền khi phát sinh các vụ việc điều tra phòng vệ thương mại. "Doanh nghiệp Việt Nam cần chuyển từ cách tiếp cận xử lý từng yêu cầu riêng lẻ sang quản trị rủi ro trên toàn bộ chuỗi cung ứng. Việc xây dựng hệ thống lưu trữ dữ liệu, theo dõi thông tin cảnh báo sớm, đồng thời chủ động phối hợp với các cơ quan chức năng khi phát sinh vụ việc điều tra phòng vệ thương mại sẽ giúp doanh nghiệp nâng cao khả năng ứng phó", Luật sư Lê Hồng Phúc cho hay.